Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề làm tương Nam Đàn - Tinh hoa ủ chum trăm năm bên dòng Lam xứ Nghệ

Trải qua hàng trăm năm thăng trầm bên dòng Lam êm đềm, làng nghề làm tương Nam Đàn đã trở thành biểu tượng văn hóa ẩm thực đặc sắc của vùng đất xứ Nghệ với kỹ thuật ủ tương bằng chum sành độc đáo và triết lý sống gắn bó keo sơn với hạt nếp, hạt đậu tương quê nhà.

NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nghệ nhân kiểm tra các dãy chum sành ủ tương truyền thống phơi nắng ngoài sân tại làng nghề làm tương Nam Đàn Nghệ An

Tọa lạc dưới chân dãy Đại Huệ và trải dọc đôi bờ phù sa trù phú của sông Lam, làng nghề làm tương Nam Đàn thuộc huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An là cái nôi sản sinh thức chấm dân dã trứ danh của miền Trung. Không đơn thuần là nghề mưu sinh của các thế hệ cư dân nông nghiệp, nghề ủ tương tại mảnh đất này đã kết tinh thành di sản văn hóa phi vật thể quý báu, gắn liền với tâm thức cộng đồng và phong tục ẩm thực cổ truyền của người dân xứ Nghệ suốt nhiều thế kỷ.

Cội nguồn lịch sử hình thành làng nghề làm tương Nam Đàn bên dòng Lam

Hành trình hình thành và phát triển của làng nghề làm tương Nam Đàn gắn liền với điều kiện thổ nhưỡng đặc thù và bản tính cần cù, chắt chiu của con người xứ Nghệ. Từ những mẻ tương ủ trong chum sành phục vụ bữa cơm gia đình nông nhàn, nghề thủ công này đã lan tỏa rộng khắp và trở thành niềm kiêu hãnh của cả một vùng văn hóa hạ lưu sông Lam.

Dấu ấn nghề ủ tương cổ truyền vùng đất Sa Nam

Theo các bậc cao niên và nguồn tư liệu lịch sử địa phương, nghề ủ tương ở Nam Đàn đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, tập trung chủ yếu tại vùng Sa Nam xưa, nay thuộc địa bàn thị trấn Nam Đàn cùng các xã lân cận như Nam Anh, Xuân Hòa và Vân Diên. Mảnh đất này vốn nằm ở trung tâm của dải đất địa linh nhân kiệt, nơi sinh dưỡng những bậc chí sĩ tiền bối kiệt xuất và là quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt với những đợt gió Lào bỏng rát mùa hè và gió mùa đông bắc lạnh buốt mùa đông đã thôi thúc người dân địa phương sáng tạo ra phương thức bảo quản nông sản lâu dài.

Nhờ tận dụng nguồn đỗ tương thu hoạch từ những bãi bồi ven sông Lam kết hợp với hạt gạo nếp ruộng đồng, người dân đã hoàn thiện kỹ thuật ủ tương cổ truyền qua nhiều thế hệ thử nghiệm. Chiếc chum sành đặt giữa khoảng sân gạch phơi dưới nắng lửa miền Trung không chỉ giữ cho tương không bị hư hỏng qua năm tháng, mà còn tạo môi trường nhiệt độ lý tưởng để quá trình lên men tự nhiên diễn ra trọn vẹn. Trải qua các triều đại phong kiến đến thời kỳ hiện đại, nghề làm tương vẫn được lưu truyền theo lối cha truyền con nối, trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng đời sống tâm hồn và sinh hoạt thường nhật của cộng đồng cư dân làng xã.

Tục lệ dâng tương cung tiến chốn hoàng cung xưa

Trong dòng chảy văn hóa cung đình và giao lưu thương mại xưa, sản vật của làng nghề làm tương Nam Đàn từng vinh dự được chọn làm phẩm vật tiến vua, sánh ngang cùng các ngự thiện danh tiếng của kinh đô Huế. Tương Nam Đàn khi ấy được đựng trong những chiếc hũ sành da lươn tráng men kín kẽ, buộc chặt bằng lụa đỏ và vận chuyển ngược xuôi theo các tuyến thuyền buôn trên sông Lam hướng về kinh thành. Giới quý tộc và triều đình phong kiến xưa đặc biệt ưa chuộng loại tương này bởi vị ngọt bùi sâu lắng của hạt đậu tương hạt mảnh cùng sắc vàng cánh gián óng ả khác biệt hoàn toàn với tương nếp vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Câu ca dao dân gian nổi tiếng lưu truyền khắp đôi bờ ví dặm: "Ai về ăn nhút Thanh Chương / Dừng chân nếm thử vị tương Nam Đàn" đã khẳng định vị thế song hành bền vững giữa hai thức đặc sản đỉnh cao của miền Tây xứ Nghệ. Nếu như thức nhút Thanh Chương Nghệ An đại diện cho đức tính chịu thương chịu khó nơi vùng đồi cằn cỗi thì chén tương Nam Đàn Nghệ An lại biểu trưng cho sự tinh tế, hào sảng và tài hoa của cư dân đôi bờ sông Lam. Tại các lễ tế thần linh tại đền Bạch Mã Thanh Chương hay hội làng cổ truyền bên làng Sen Kim Liên, chén tương nếp sóng sánh luôn được kính cẩn dâng lên bàn thờ tiên tổ để cầu mong mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no.

Công đoạn ủ tương cổ truyềnNguyên vật liệu và dụng cụ đặc trưngYêu cầu kỹ thuật và chỉ dấu chất lượng
Chế biến nước cốt đậu tươngĐậu tương hạt mảnh rang thơm, nước giếng trongNước đậu ủ đủ ngày có màu nâu cánh gián và hương thơm dịu
Làm mốc xôi nếp cái hoa vàngGạo nếp đồ xôi, lá ngô hoặc nong nia phủ kínMốc lên hoa cau vàng hoa cải, mềm mịn và không bị thâm đen
Ngả tương vào chum sànhChum đất nung tráng men, muối hạt sạchTrộn đều mốc nếp với nước đậu theo tỷ lệ gia truyền
Phơi nắng và khuấy đảoSân gạch đón nắng sáng, đũa tre khuấy chuyên dụngTương chín ngấu, phân tầng rõ rệt và sánh mịn như mật ong

Nguyên liệu bản địa độc đáo của làng nghề làm tương Nam Đàn

Chất lượng thượng hạng và hương vị độc bản của sản phẩm bắt nguồn từ sự tuyển chọn nghiêm ngặt nguồn nguyên liệu nông sản thuần khiết ngay trên đồng đất địa phương. Mỗi thành phần đưa vào vại ủ tại làng nghề làm tương Nam Đàn đều phải hội tụ đầy đủ tinh hoa của đất trời và thổ nhưỡng phù sa sông Lam.

Hạt đậu tương cúc bùi béo trên đồng bãi phù sa

Nguyên liệu linh hồn quyết định hương vị đậm đà của tương chính là giống đậu tương hạt mảnh, dân gian thường gọi là đậu tương cúc hay đỗ tương đồi. Giống đậu này hạt tuy nhỏ hơn các loại đậu tương lai công nghiệp hiện đại nhưng kết cấu hạt rất săn chắc, vỏ mỏng, khi cắn thử thấy vị ngọt thanh và hàm lượng dầu béo tự nhiên vượt trội. Đậu phải được trồng trên các doi đất bãi bồi dọc triền sông Lam, nơi hằng năm nhận lượng phù sa màu mỡ bồi đắp sau mỗi mùa lũ lụt.

Người thợ chỉ thu hoạch đậu khi quả đã khô giòn đều trên cây dưới nắng hạ. Sau khi thu hoạch, đậu được đập lấy hạt, phơi qua vài nắng giòn rồi sàng sẩy thật sạch để loại bỏ hoàn toàn hạt lép, hạt sâu mọt hoặc tạp chất đất cát. Sự thuần khiết của nguồn đậu tương bản địa là tiền đề căn bản để nước cốt tương sau này đạt độ ngọt bùi tự nhiên mà không cần phải can thiệp bất kỳ chất phụ gia nào khác.

Nghệ thuật cấy mốc xôi nếp cái hoa vàng chuẩn độ chín

Bên cạnh đỗ tương, mốc tương là yếu tố then chốt tạo nên enzym phân giải và quyết định sự thành bại của cả mẻ ủ. Nguyên liệu để làm mốc xôi nếp bắt buộc phải là giống gạo nếp cái hoa vàng hoặc nếp rồng truyền thống thu hoạch đúng vụ mùa. Gạo nếp được vo đãi thật sạch bằng nước giếng khơi tinh khiết, ngâm nở vừa độ rồi đem đồ chín thành xôi trong những chiếc chõ gỗ cổ truyền.

Xôi nếp khi chín tới phải đạt độ dẻo thơm, từng hạt nếp tơi xốp bóng bẩy chứ không được nhão nát hay khô cứng. Sau khi dỡ xôi ra các nong nia đan bằng tre nứa sạch sẽ, người thợ tiến hành rải mỏng xôi và phủ kín bằng lá ngô khô hoặc lá nhãn tươi để cấy mốc tự nhiên. Quá trình sinh trưởng của nấm mốc đòi hỏi người thợ phải liên tục theo dõi độ ẩm và nhiệt độ phòng ủ. Mốc đạt chuẩn phải bung nở mịn màng như phấn hoa cải, phủ đều sắc vàng hoa cau tươi sáng và tỏa mùi thơm ngọt ngào tựa như mật phấn hoa rừng.

Vai trò tích nhiệt của những chiếc chum sành trăm tuổi

Dụng cụ chứa đựng và diễn ra toàn bộ quá trình chuyển hóa sinh hóa của tương là hệ thống chum sành Nam Đàn có tuổi đời lâu năm. Những chiếc chum này phần lớn có xuất xứ từ các lò gốm cổ danh tiếng, được làm từ chất đất sét trầm tích nung ở nhiệt độ cao, bên ngoài tráng lớp men da lươn màu nâu thẫm hoặc để mộc tự nhiên. Thân chum phình to ở giữa và thu nhỏ dần về phía đáy và miệng chum, giúp diện tích tiếp xúc nhiệt của nguyên liệu đạt mức tối ưu.

Đặc tính quan trọng nhất của chum sành cổ là khả năng giữ nhiệt ổn định, cách ẩm hoàn hảo và không tiết ra các độc tố gây biến đổi mùi vị của tương nếp. Dưới tác động trực tiếp của ánh nắng mặt trời vùng gió Lào Nghệ An, thành chum sành hấp thụ nhiệt lượng vào ban ngày và tỏa nhiệt chậm rãi vào ban đêm, duy trì môi trường ấm áp liên tục cho men vi sinh phát triển. Một chiếc chum sành dùng càng lâu năm thì chất men càng ngấu, ủ tương càng thơm ngon và hạn chế tối đa nguy cơ bị chua hay đóng váng.

Nghệ nhân dùng gậy tre khuấy đều chum tương nếp dậy hương thơm nồng tại làng nghề làm tương Nam Đàn
Nghệ nhân dùng gậy tre khuấy đều chum tương nếp dậy hương thơm nồng tại làng nghề làm tương Nam Đàn

Quy trình kỹ thuật bí truyền tại làng nghề làm tương Nam Đàn

Nghệ thuật ủ tương truyền thống tại làng nghề làm tương Nam Đàn là một chuỗi các thao tác thủ công đòi hỏi sự nhẫn nại, chuẩn xác và linh cảm tinh tế được tích lũy qua hàng chục năm trong nghề. Toàn bộ chu trình lên men diễn ra hoàn toàn tự nhiên, không sử dụng hóa chất bảo quản và chịu sự chi phối chặt chẽ của các chu kỳ thời tiết.

Kỹ thuật rang ủ đỗ tương và lấy nước cốt đậm đà

Công đoạn mở đầu trong quy trình là rang đỗ tương trên bếp lửa rơm củi. Người thợ phải giữ ngọn lửa liu riu, dùng đũa cả đảo liên tục và đều tay để từng hạt đậu chín vàng đều từ ngoài vào trong mà tuyệt đối không bị cháy xém mép hạt. Khi vỏ đậu bắt đầu nứt nhẹ và tỏa mùi thơm bùi nức gian bếp, đậu được đổ ra nong cho nguội rồi đưa vào cối đá xay vỡ đôi thành từng mảnh nhỏ.

Đậu vỡ mảnh sau đó được cho vào nồi gang lớn ninh sôi liên tục suốt mười hai đến mười lăm tiếng đồng hồ. Khi hạt đậu đã nhừ tơi và nước chuyển sang sắc nâu sánh, toàn bộ hỗn hợp được trút vào các chum sành sạch, hòa cùng nước mưa hứng từ bể chứa hoặc nước giếng khơi trong vắt. Chum đậu được đậy nắp kín và ngâm ủ trong khoảng một tuần để chiết xuất trọn vẹn vị ngọt đạm tự nhiên của hạt đậu ra nước cốt.

Giai đoạn ngả tương và chăm sóc dưới ánh nắng ban mai

Khi nước đậu ngâm trong chum sành đã dậy mùi thơm ngọt và lên men dịu, người thợ bước vào công đoạn quyết định gọi là ngả tương. Mốc xôi nếp hoa cải sau khi phơi giòn và bóp vụn tơi xốp sẽ được đổ trực tiếp vào chum đậu theo một tỷ lệ gia truyền nghiêm ngặt, kết hợp với một lượng muối hạt sạch đã tinh chế. Muối hạt đóng vai trò kìm hãm vi khuẩn gây chua, đồng thời tạo vị mặn thanh tao làm nền cho vị ngọt hậu của tương.

Hằng ngày, khi ánh nắng ban mai vừa chiếu rọi khắp sân gạch, người làm nghề mở nắp chum, dùng một chiếc gậy tre dài được vót nhẵn bóng để khuấy đảo thật kỹ từ đáy chum lên miệng chum. Việc khuấy đảo đều đặn hai lần mỗi ngày giúp giải phóng khí ứ đọng, đưa oxy vào thúc đẩy nấm men hoạt động và giúp hạt đậu quyện chặt vào hạt nếp. Sau khi khuấy xong, miệng chum được phủ một lớp vải màn sạch để ngăn bụi bẩn và côn trùng, đồng thời đón nhận toàn bộ nhiệt lượng gay gắt của ánh nắng mặt trời để tương chín ngấu.

Đánh giá chất lượng giọt tương ba tầng màu cánh gián

Một mẻ tương ủ tại làng nghề làm tương Nam Đàn thường mất từ bốn mươi lăm ngày đến hai tháng phơi nắng liên tục để đạt độ chín hoàn hảo. Dấu hiệu nhận biết tương đã chín là khi mở nắp chum, một luồng hương thơm nồng nàn, ngọt dịu lan tỏa khắp không gian sân vườn mà không hề có mùi nồng gắt hay mùi chua của giấm.

Khi múc tương ra bát sứ trắng, giọt tương chuẩn mực của xứ Nghệ phải hội tụ đủ cấu trúc ba tầng độc đáo:

  • Tầng nước cốt trên cùng: Có màu vàng sẫm như mật ong rừng hoặc sắc nâu cánh gián óng ánh, sánh đặc và trong trẻo.
  • Tầng cái tương ở giữa: Gồm những hạt đậu tương mảnh lơ lửng, chín mềm nhừ nhưng không bị nát vụn thành bột nhuyễn như tương bần.
  • Tầng mốc nếp lắng dưới đáy: Mịn màng như nhung, tạo độ béo ngậy và vị ngọt đượm kéo dài nơi cuống họng khi thưởng thức.
Nghệ nhân dùng máy nghiền thủ công để xay vỡ hạt đậu tương rang vàng giòn tại làng nghề làm tương Nam Đàn
Nghệ nhân dùng máy nghiền thủ công để xay vỡ hạt đậu tương rang vàng giòn tại làng nghề làm tương Nam Đàn

Sức sống đương đại và nỗ lực bảo tồn làng nghề làm tương Nam Đàn

Bước vào giai đoạn phát triển kinh tế thị trường và hội nhập sâu rộng, làng nghề làm tương Nam Đàn đang đứng trước những cơ hội lớn cùng không ít thách thức trong việc duy trì quy chuẩn sản xuất thủ công trước làn sóng công nghiệp hóa. Tinh hoa nghề cổ vẫn âm thầm chảy qua các thế hệ nghệ nhân tâm huyết, khẳng định giá trị trường tồn của một di sản văn hóa ẩm thực độc đáo.

Gắn kết làng nghề với không gian du lịch Kim Liên

Hiện nay, hàng trăm hộ gia đình tại thị trấn Nam Đàn và các xã phụ cận vẫn kiên trì bám trụ với nghề truyền thống, thành lập nhiều hợp tác xã chế biến tương quy mô bài bản. Sản phẩm tương nếp Nam Đàn đã được công nhận đạt tiêu chuẩn sản phẩm OCOP cấp tỉnh, có mặt rộng khắp trên các kệ hàng đặc sản và trở thành mặt hàng lưu niệm không thể thiếu đối với du khách thập phương khi hành hương về thăm khu di tích Kim Liên.

Không gian các sân phơi chum tương cổ kính nằm xen lẫn giữa những vườn cây ăn quả xanh mát đã trở thành điểm dừng chân trải nghiệm văn hóa hấp dẫn. Du khách về nguồn không chỉ được lắng nghe câu chuyện về thời niên thiếu của Bác Hồ mà còn được tận mắt chứng kiến bàn tay thoăn thoắt của các mẹ, các chị khuấy tương dưới nắng hè, tự tay nếm thử giọt tương ngọt bùi chấm cùng miếng giò bê Nam Đàn thơm nức. Mối liên kết hài hòa giữa bảo tồn di sản làng nghề với chuỗi du lịch tâm linh lịch sử đã tạo sinh kế bền vững, giúp người dân nâng cao thu nhập và yên tâm gắn bó với nghề cha ông để lại.

Gìn giữ giọt hương vị quê nhà trên hành trình hội nhập

Trước sự xuất hiện của vô số loại nước chấm công nghiệp trên thị trường, công tác bảo tồn làng nghề truyền thống tại Nam Đàn luôn được các cấp chính quyền và cộng đồng nghệ nhân đặc biệt chú trọng. Huyện Nam Đàn đã xây dựng chỉ dẫn địa lý, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể cho tương Nam Đàn, đồng thời mở các lớp đào tạo kỹ thuật vệ sinh an toàn thực phẩm nhưng kiên quyết giữ vững nguyên bản phương pháp ủ chum tự nhiên.

Trên hành trình lan tỏa những giá trị di sản độc bản của quê hương xứ Nghệ tới đông đảo độc giả trong và ngoài nước, chuyên trang thông tin Nghệ An NSSC luôn dành vị trí trang trọng để tôn vinh các làng nghề thủ công truyền thống. Từng giọt tương vàng sóng sánh kết tinh từ mồ hôi, nắng gió và sự kiên trì của người nông dân không chỉ làm phong phú thêm kho tàng văn hóa ẩm thực xứ Nghệ, mà còn là sợi dây tâm thức thiêng liêng kết nối người con xa xứ với mảnh đất cội nguồn.

Trải qua biết bao biến thiên thời cuộc, hình ảnh những dãy chum sành trầm mặc xếp hàng thẳng tắp dưới nắng vàng rực rỡ tại làng nghề làm tương Nam Đàn vẫn mãi là biểu tượng bình dị, ấm áp của làng quê Việt Nam. Bằng tình yêu nghề cháy bỏng và lòng tự hào dân tộc, những người con Nam Đàn hôm nay đang tiếp tục gìn giữ và trao truyền ngọn lửa đam mê, để hương vị ngọt ngào của giọt tương quê hương mãi lan tỏa theo năm tháng.

Chia sẻ:
NC

NSSC Nghệ An

nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Nghệ An.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất