Làng nghề mây tre đan Nghi Thái - Bàn tay tài hoa đan dệt hồn quê xứ Nghệ
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Tọa lạc ở dải đất phù sa phía đông nam của huyện Nghi Lộc, làng nghề mây tre đan Nghi Thái là biểu tượng sinh động cho đức tính cần cù, khéo léo và óc sáng tạo thẩm mỹ của người dân Nghệ An. Từ những nông phẩm gia dụng quen thuộc phục vụ sinh hoạt thôn dã, các thế hệ thợ thủ công nơi đây đã kiên trì gìn giữ và nâng tầm nghề đan lát thành một di sản văn hóa thủ công mỹ nghệ độc đáo, mang vẻ đẹp bình dị của cây tre, sợi mây quê nhà vươn ra thị trường trong nước và quốc tế.
Cội nguồn lịch sử làng nghề mây tre đan Nghi Thái
Lịch sử của làng nghề mây tre đan Nghi Thái là bản trường ca về sự kiên cường và tài hoa của những người nông dân chân lấm tay bùn trước thử thách của thiên nhiên khắc nghiệt. Xuất phát điểm từ những công việc tận dụng thời gian nông nhàn, nghề đan lát đã bén rễ sâu xa vào đời sống kinh tế và tâm thức văn hóa của cộng đồng làng xã.
Ký ức thời nông nhàn và cơ duyên bén nghề đan lát
Vùng đất xã Nghi Thái thuộc huyện Nghi Lộc vốn là vùng chiêm trũng ven biển, nằm tiếp giáp giữa đô thị thành cổ Vinh và dải biển thơ mộng của bãi biển Cửa Lò. Mảnh đất này vốn có địa hình trũng thấp, đất đai canh tác nông nghiệp thường xuyên phải đối mặt với cảnh hạn hán vào mùa hè và ngập lụt vào mùa mưa lũ. Đứng trước những khó khăn của thời tiết, các bậc tiền nhân đã mày mò tìm kiếm sinh kế phụ để cải thiện đời sống gia đình những lúc mùa màng chưa tới kỳ thu hoạch.
Tận dụng những bụi tre, bụi nứa xanh rì mọc quanh bờ ao, vườn nhà, những người thợ ban đầu đã tự tay chẻ nan đan rổ, rá, dần, sàng, nong, nia để phục vụ việc sàng sẩy lúa gạo và phơi phóng nông sản. Nhờ đôi bàn tay khéo léo và tính cẩn trọng tỉ mỉ, các sản phẩm đan lát của người dân Nghi Thái nhanh chóng được người dân trong vùng ưa chuộng bởi độ bền chắc và phom dáng cân đối. Từ phạm vi gia đình nhỏ lẻ, nghề đan lát dần lan tỏa thành phong trào rộng khắp, thu hút từ các cụ già đến các cô gái trẻ tham gia, hình thành nên phường nghề đan lát trứ danh vùng hạ lưu sông Lam.
Dấu mốc vinh danh quốc tế của sản phẩm thúng hai lớp
Bước sang thế kỷ hai mươi, danh tiếng của làng nghề mây tre đan Nghi Thái đã vượt ra khỏi ranh giới địa phương để vươn tầm quốc tế. Một dấu mốc vàng son trong lịch sử làng nghề là vào năm 1982, mặt hàng thúng hai lớp đan bằng sợi mây và nan tre của các nghệ nhân Nghi Thái đã xuất sắc đoạt Huy chương Vàng tại Triển lãm kinh tế kỹ thuật Việt Nam tổ chức tại Ba Lan. Sản phẩm được các chuyên gia thủ công mỹ nghệ quốc tế đánh giá cao nhờ kết cấu hai lớp nan đan lồng khít khao, được xử lý chống thấm nước tự nhiên bằng nhựa cây rừng, vừa nhẹ nhàng, bền bỉ vừa đạt độ thẩm mỹ tinh xảo.
Thành công vang dội ấy đã tiếp thêm luồng sinh khí mới cho làng nghề. Bắt đầu từ những năm 2000, Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An đã lần lượt công nhận danh hiệu làng nghề truyền thống cho hàng loạt xóm trong xã như Thái Lộc, Thái Thọ, Thái Sơn, Thái Hòa, Thái Phúc, Thái Học, Thái Bình, Thái Hưng, Thái Cát và Thái Quang. Hầu như khắp các nẻo đường làng ngõ xóm ở Nghi Thái đều vang lên tiếng dao róc rách chẻ nan, tiếng lách cách của thoi đan và mùi thơm ngai ngái nồng ấm của tre nứa phơi nắng, tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng hiếm có.
| Nhóm sản phẩm mây tre đặc trưng | Nguyên liệu chính và kỹ thuật đan lát | Công năng sử dụng và giá trị thẩm mỹ |
|---|---|---|
| Đồ gia dụng truyền thống | Tre nứa, cây lùng, đan lóng mốt và lóng đôi | Phục vụ gặt hái, dần sàng hạt lúa và sinh hoạt gia đình |
| Thúng hai lớp xuất khẩu | Sợi mây dẻo, nan lùng mỏng, kỹ thuật chèn kép | Chống thấm nước, độ bền cao, từng đoạt huy chương quốc tế |
| Đèn lồng mỹ nghệ OCOP | Nan tre uốn khung, sợi mây đan họa tiết hoa văn | Trang trí không gian kiến trúc hiện đại, đạt chuẩn OCOP |
| Khay đĩa và lồng bàn trang trí | Mây rừng bánh tẻ chuốt bóng, nẹp tre bền chắc | Tôn vinh nét đẹp văn hóa thôn dã mộc mạc và thân thiện |
Nguồn nguyên liệu mộc mạc của làng nghề mây tre đan Nghi Thái
Vẻ đẹp và độ bền vượt thời gian của các sản phẩm mây tre đan Nghi Thái bắt đầu từ việc lựa chọn nguồn nguyên liệu tự nhiên thuần khiết. Người thợ làng nghề không sử dụng bừa bãi bất kỳ thân tre nào mà có những quy chuẩn khắt khe về độ tuổi và đặc tính cơ lý của từng loại cây.
Cây lùng dẻo dai xuôi nguồn từ miền sơn cước
Bên cạnh tre nhà, nguyên liệu quý giá và độc đáo nhất được người dân Nghi Thái ưa chuộng là cây lùng. Cây lùng là loài thực vật thuộc họ tre nứa nhưng thân tròn đều, lóng dài từ tám mươi phân đến hơn một mét, ruột mỏng và thớ thịt sợi cực kỳ dẻo dai. Giống cây này mọc hoang dã bạt ngàn trên các dãy núi cao thuộc các huyện Quế Phong, Quỳ Châu và Tương Dương ở miền tây Nghệ An.
Hằng năm, sau mùa thu hoạch lùng trên rừng non cao, các bè mảng chở cây lùng được người dân kết lại và xuôi theo dòng chảy của sông Lam trôi về bến chợ Lường và hạ lưu Nghi Lộc. Cây lùng khi đưa về làng nghề có ưu điểm vượt trội là rất dễ chẻ nan mỏng như tờ giấy mà không bị xơ xước hay gãy giòn, là vật liệu tối ưu để nghệ nhân đan các chi tiết hoa văn phức tạp và uốn cong các đường viền tinh mỹ.
Cây mây bánh tẻ và tre nứa đồng bằng Nghi Lộc
Để tạo nên phần khung sườn vững chãi, người thợ kết hợp cây lùng với các bụi tre gai, tre mỡ bánh tẻ mọc tại địa phương. Tre được chọn phải là loại tre đủ ba đến bốn năm tuổi, không quá non vì dễ bị teo tóp khi khô, cũng không quá già vì thớ gỗ sẽ cứng giòn khó uốn nắn. Tre thường được hạ vào các tháng mùa khô cuối năm khi lượng đường trong thân cây xuống thấp nhất để hạn chế tối đa nguy cơ mọt đục.
Sợi mây rừng cũng là thành phần không thể thiếu dùng để nẹp vành, khâu miệng thúng và tạo các mối giằng chịu lực. Mây được tuyển chọn từ những dây mây nếp dẻo dai, vỏ vàng óng và lóng đều đặn. Trước khi đưa vào sử dụng, mây được rút gai, tước vỏ và phơi ráo sương để sợi mây đạt độ mềm mại, dai chắc như sợi chỉ tơ đồng.
Quy trình xử lý chống mối mọt bằng khói bếp cổ truyền
Một bí quyết dân gian độc đáo giúp sản phẩm thủ công xứ Nghệ bền vững hàng chục năm mà không cần hóa chất độc hại là phương pháp xử lý bằng nước bùn và hun khói bếp. Tre sau khi đốn hạ được ngâm chìm dưới lòng ao bùn hoặc mương nước từ hai đến ba tháng. Môi trường yếm khí của bùn đất sẽ phân hủy hoàn toàn lượng tinh bột và chất ngọt tự nhiên trong thân tre, khiến các loại mọt gỗ không còn nguồn thức ăn để xâm nhập.
Sau khi vớt tre lên và rửa sạch bùn đất bằng nước giếng trong, người thợ chẻ nan và đem sấy trên gác bếp than củi. Khói bếp bốc lên từ rơm rạ, mùn cưa và vỏ trấu phủ một lớp muội tự nhiên lên từng thớ nan, vừa khử ẩm triệt để vừa tạo cho bề mặt tre một màu nâu cánh gián óng ả, ấm áp. Lớp khói tự nhiên này đóng vai trò như một màng bảo vệ hoàn hảo chống ẩm mốc ngay cả trong điều kiện thời tiết nồm ẩm khắc nghiệt của miền Trung.

Kỹ thuật đan lát tinh xảo tại làng nghề mây tre đan Nghi Thái
Điểm làm nên linh hồn cho làng nghề mây tre đan Nghi Thái chính là hệ thống kỹ thuật thủ công đạt tới độ chuẩn mực của nghệ thuật đan lát cổ truyền. Từng thao tác vót nan, chuốt sợi đến cài nan đều phản ánh sự nhạy cảm tuyệt vời của xúc giác và óc tư duy hình học không gian của người thợ.
Kỹ thuật chẻ nan và chuốt sợi mây mỏng đều
Khâu chẻ nan là bài học vỡ lòng nhưng cũng là thước đo đẳng cấp tay nghề của mỗi người thợ. Sử dụng những chiếc dao chẻ chuyên dụng lưỡi mỏng, sắc bén, người thợ bổ đôi, bổ tư rồi khéo léo lạng thân tre thành từng lớp nan mỏng manh đều tăm tắp. Mỗi thanh tre được chia thành ba lớp: cật tre ngoài cùng cứng cáp và bóng bẩy, lớp ruột giữa dẻo dai và lớp ruột trong xốp nhẹ. Tùy theo công năng của từng chi tiết sản phẩm mà người thợ chọn dùng nan cật hay nan ruột.
Sau khi chẻ, công đoạn kỹ thuật chẻ nan chuốt mây được tiến hành bằng cách kéo từng sợi nan qua những lỗ chuốt tròn bằng thép hoặc dùng lưỡi dao cạo nhẹ hai bên mép. Sợi nan sau khi chuốt có độ dày mỏng đồng nhất, hai mép nhẵn thín không còn một chút dằm gai, khi uốn cong vòng tròn không bị gãy gập. Sự tinh tế trong khâu chuốt nan chính là bí quyết giúp bề mặt sản phẩm sau khi đan phẳng lì như dệt lụa.
Triết lý đan lóng mốt lóng hai trong ca dao cổ
Nghệ thuật đan lát dân gian của người dân Nghi Thái được đúc kết cô đọng qua câu ca dao truyền miệng từ ngàn xưa: \"Giỏi đan lóng mốt, dốt đan lóng hai\". Lóng mốt là kỹ thuật cài nan đơn giản nhất nhưng đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối, từng nan dọc và nan ngang đan cài so le xen kẽ nhau đều đặn, tạo nên mặt phẳng khít khao không một khe hở. Chỉ những người thợ có tâm tính trầm tĩnh, đôi mắt tinh tường và nhịp tay chuẩn mực mới có thể tạo ra những tấm đan lóng mốt phẳng phiu, căng tràn nhựa sống.
Bên cạnh lóng mốt, các nghệ nhân còn linh hoạt sáng tạo nhiều kiểu đan phức tạp như đan lóng đôi, đan lóng ba, đan hoa thị, đan mắt cáo và đan nong mốt nong hai. Các kiểu đan này không chỉ gia tăng độ cứng cáp và khả năng chịu tải của vật dụng mà còn tạo nên những họa tiết hình học chìm nổi nhịp nhàng, biến những đồ gia dụng thông thường thành những tác phẩm nghệ thuật dân gian giàu cảm xúc.
Tạo phom dáng tinh mỹ cho các vật dụng gia đình
Công đoạn cuối cùng và đòi hỏi nhiều công phu nhất là cạp vành và tạo hình sản phẩm. Dưới bàn tay nghệ nhân tài hoa, những tấm mê đan phẳng phiu được uốn lượn khéo léo vào những chiếc vành tre tròn trịa hoặc khung gỗ định hình. Người thợ dùng dây mây rừng luồn qua từng mắt nan, thắt chặt vành và nẹp miệng bằng những mũi khâu quả trám đều đặn, chắc nịch.
Từng chiếc lồng bàn che đậy mâm cơm, chiếc rổ vo gạo hay chiếc thúng gánh lúa đều có tỉ lệ kích thước cân đối, trọng lượng nhẹ nhàng nhưng chịu được va đập mạnh mẽ. Nhìn ngắm những sản phẩm hoàn thiện, người ta dễ dàng cảm nhận được sự tỉ mỉ, niềm đam mê và lòng trân trọng sản vật tự nhiên của người thợ làng nghề Nghi Thái gửi gắm trong từng đường đan mũi khâu.

Bước chuyển mình đương đại của làng nghề mây tre đan Nghi Thái
Trong bức tranh phát triển làng nghề thủ công truyền thống của tỉnh Nghệ An, nếu như miền tây có sắc màu rực rỡ của làng dệt thổ cẩm Hoa Tiến thì vùng duyên hải Nghi Lộc lại tự hào với sắc vàng mộc mạc của làng nghề mây tre đan Nghi Thái. Trước những biến động của thị trường, làng nghề đang tự tin chuyển mình mạnh mẽ để hòa nhịp vào đời sống kinh tế đương đại.
Sáng tạo đèn lồng thủ công đạt chuẩn OCOP ba sao
Nhận thức rõ xu hướng tiêu dùng xanh và sự quay trở lại của các vật liệu thân thiện với môi trường, các cơ sở sản xuất tại xã Nghi Thái đã không ngừng tìm tòi, đổi mới mẫu mã để phục vụ thị trường trang trí nội thất cao cấp. Tiêu biểu là các dòng sản phẩm đèn lồng mây tre đan thủ công, chụp đèn nghệ thuật và khay đĩa mỹ nghệ tại xóm Thái Lộc đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An chứng nhận đạt chuẩn sản phẩm OCOP 3 sao.
Những chiếc đèn lồng làm từ nan tre uốn cong mềm mại kết hợp với sợi mây đan họa tiết hoa sen, quả trám khi thắp sáng tỏa ra ánh sáng ấm áp, huyền ảo, tạo điểm nhấn văn hóa độc đáo cho các khu nghỉ dưỡng sinh thái, khách sạn cao cấp và quán cà phê phong cách hoài niệm. Việc kết hợp máy móc hiện đại trong khâu cưa cắt nguyên liệu và chẻ nan thô đã giúp các hợp tác xã nâng cao năng suất, đồng thời giải phóng sức lao động nặng nhọc cho người thợ để họ tập trung toàn bộ trí lực vào khâu đan lát tạo hình tinh xảo.
Gìn giữ hồn quê xứ Nghệ trong dòng chảy hội nhập
Trải qua hàng trăm năm gìn giữ và phát triển, nghề mây tre đan không chỉ mang lại thu nhập ổn định cho hàng nghìn lao động nông thôn mà còn là niềm kiêu hãnh của văn hóa dòng tộc và làng xã. Nằm gần quần thể di tích danh tướng Nguyễn Xí tại Nghi Lộc và không gian tâm linh cổ kính của đền Cuông Diễn Châu cùng ngôi đền Cờn Nghệ An uy nghiêm nơi cửa biển, làng nghề Nghi Thái đang tích cực kết nối với các tour du lịch làng nghề trải nghiệm, đón tiếp các đoàn học sinh, sinh viên và du khách quốc tế đến tham quan, học nghề đan lát.
Đồng hành cùng chiến lược phát triển thủ công mỹ nghệ và đổi mới sáng tạo bản địa, chuyên trang Nghệ An NSSC liên tục hỗ trợ kết nối thị trường, quảng bá những câu chuyện di sản và tư duy khởi nghiệp xanh của các nghệ nhân trẻ. Sự kết hợp giữa tinh hoa truyền thống ngàn đời với tinh thần đổi mới sáng tạo chính là bệ phóng vững chắc để các sản phẩm mây tre xứ Nghệ tiếp tục vươn xa ra biển lớn.
Dù nhịp sống hiện đại có hối hả đổi thay, dưới bóng tre xanh mát của làng nghề mây tre đan Nghi Thái, những đôi bàn tay tài hoa vẫn miệt mài gài từng nan tre, chuốt từng sợi mây để dệt nên những sản phẩm tinh mỹ. Giọt mồ hôi rơi trên mặt nan vàng óng ả không chỉ thắp sáng sinh kế quê hương mà còn gìn giữ trọn vẹn hồn cốt mộc mạc, thanh tao của văn hóa làng quê Việt Nam muôn đời.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Nghệ An.
Bài liên quan
Lễ hội Hang Bua - Bản sắc văn hóa người Thái miền Tây xứ Nghệ
Lễ hội Hang Bua tại xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu là hội xuân cổ truyền của đồng bào Thái Nghệ An với lễ cúng thần núi, khắc luống cồng chiêng và hát Nhuôn.
Lễ hội đền Quả Sơn - Di sản văn hóa ngàn năm bên dòng sông Lam
Lễ hội đền Quả Sơn tại xã Bồi Sơn, huyện Đô Lương là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh Uy Minh Vương Lý Nhật Quang với lễ rước thủy trên sông Lam.
Lễ hội đền Cuông - Không gian văn hóa cổ truyền dưới chân núi Mộ Dạ
Lễ hội đền Cuông diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng 2 âm lịch tại xã Diễn An, huyện Diễn Châu, Nghệ An nhằm tưởng niệm công đức Thục Phán An Dương Vương.



