Lễ hội đền Cuông - Không gian văn hóa cổ truyền dưới chân núi Mộ Dạ
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 2 âm lịch hằng năm dưới chân núi Mộ Dạ thuộc xã Diễn An, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, lễ hội đền Cuông là đại lễ lịch sử văn hóa trọng thể của vùng đất ven biển Bắc Trung Bộ. Sự kiện được tổ chức nhằm tưởng niệm vị vua dựng nước Âu Lạc Thục Phán An Dương Vương cùng công chúa Mỵ Châu, tái hiện hào khí cổ xưa qua các nghi thức rước kiệu, đại tế và diễn xướng nghệ thuật truyền thống.
Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội đền Cuông dưới chân núi Mộ Dạ
Lịch sử ra đời và lưu truyền hàng nghìn năm của lễ hội đền Cuông gắn liền trực tiếp với trang sử bi tráng thời kỳ đầu dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam thế kỷ thứ III trước Công nguyên. Vùng đất Diễn Châu cổ chính là điểm dừng chân cuối cùng trong hành trình xuôi nam của vương triều Âu Lạc.
Huyền sử vua An Dương Vương và mối tình ngọc trai
Theo sử biên niên Đại Việt sử ký toàn thư cùng các thần tích lưu giữ tại ngôi cổ tự đền Cuông Diễn Châu, sau khi hợp nhất hai bộ tộc Tây Âu và Lạc Việt vào năm 257 trước Công nguyên, Thục Phán An Dương Vương đã lập nên nhà nước Âu Lạc và xây dựng kinh đô Cổ Loa kiên cố với sự phò tá đắc lực của cao tướng Cao Lỗ — người chế tạo nỏ thần Liên Châu. Khi cuộc kháng chiến chống quân Triệu Đà rơi vào thế bất lợi do âm mưu đánh tráo lẫy nỏ thần, nhà vua đã đặt công chúa Mỵ Châu ngồi sau lưng ngựa phi nước đại về phương nam với ý định vào vùng đất Hoan Châu — Diễn Châu để tập hợp lực lượng mưu đồ khôi phục cơ đồ.
Khi vó ngựa dừng lại trước bờ biển hoang sơ mênh mông dưới chân núi Mộ Dạ thuộc xã Diễn An ngày nay, Thục Phán An Dương Vương đau xót nhận ra bi kịch mất nước bắt nguồn từ sự nhẹ dạ cả tin của con gái trước chiếc áo lông ngỗng. Sau khi khấn hỏi thần Kim Quy và tuốt gươm chém Mỵ Châu để giữ trọn phép nước, nhà vua đã cầm sừng tê bảy tấc rẽ nước đi vào lòng biển Đông bất tử. Máu của công chúa chảy xuống mặt biển nơi cửa Hiền được loài trai biển nuốt vào bụng hóa thành những viên minh châu sáng ngời, kết tinh nên mối tình ngọc trai giếng nước đầy cảm thương trong tâm thức dân gian Việt Nam.
Quần thể kiến trúc tâm linh trên sườn núi Mộ Dạ
Tưởng nhớ công đức mở mang bờ cõi và xây dựng nhà nước Âu Lạc của bậc tiền nhân, nhân dân vùng đất Diễn Châu từ bao đời đã lập đền phụng thờ nhà vua ở sườn phía đông núi Mộ Dạ (còn gọi là núi Đại Huệ hay núi Cuông) và tổ chức lễ hội đền Cuông vào trung tuần tháng Hai âm lịch hằng năm. Quần thể di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia này được bố cục theo hình chữ Tam (`三`) truyền thống lưng tựa vào vách núi đá vôi rừng thông xanh ngát, mặt hướng về biển Đông, bao gồm Tam quan uy nghiêm, Thượng điện, Trung điện, Hạ điện thờ đức vua cùng cao tướng Cao Lỗ và ngôi đền thờ riêng công chúa Mỵ Châu tĩnh lặng phía sau.
Cách khu vực đền chính khoảng hai cây số là ngôi đình Xuân Ái cổ kính và khu vực Am Bình — nơi tương truyền lưu giữ dấu tích lịch sử gắn liền với đời sống tín ngưỡng của cư dân làng Diễn An. Sự kết nối không gian giữa ngọn núi thiêng, ngôi đền cổ, mái đình làng và bờ biển Diễn Châu đã tạo nên một chỉnh thể cảnh quan văn hóa lịch sử hoàn mỹ cho các nghi thức lễ hội mùa xuân.
| Thời gian âm lịch | Địa điểm cử hành nghi lễ | Nội dung các nghi thức và hoạt động trọng tâm |
|---|---|---|
| Ngày 12 – 13 tháng 2 | Khuôn viên đình Xuân Ái và đền chính trên núi Mộ Dạ | Lễ cáo trung thiên, lễ mộc dục (tắm bài vị, long ngai) và lễ yết cáo |
| Ngày 14 tháng 2 | Cung đường từ đình Xuân Ái tiến về đền Cuông | Lễ khai sắc, nghi thức rước kiệu long đình và đêm hội đốt lửa trại truyền thống |
| Sáng ngày 15 tháng 2 | Sân Thượng điện và Trung điện tại xã Diễn An | Cử hành lễ đại tế cổ truyền, đọc chúc văn tưởng niệm Thục Phán An Dương Vương |
| Ngày 16 tháng 2 | Quần thể di tích đền Cuông và sân vận động lễ hội | Lễ tạ thần, tổng kết hội thi thể thao dân gian và diễn xướng tuồng cổ, ca trù |
Hệ thống nghi thức cổ truyền trang nghiêm tại lễ hội đền Cuông
Phần lễ của lễ hội đền Cuông được bảo lưu hết sức chặt chẽ theo đúng điển lễ phong kiến cổ xưa từ thời Hậu Lê và thời Nguyễn. Toàn bộ quy trình tế tự do các bậc bô lão am tường chữ Hán và cổ tục của các làng thuộc huyện Diễn Châu trực tiếp đảm trách với lòng thành kính sâu sắc.
Lễ rước kiệu từ đình Xuân Ái về đền Cuông
Nghi thức mở màn rực rỡ và thu hút sự tham gia đông đảo nhất của cộng đồng cư dân địa phương là lễ rước kiệu thần vào ngày 14 tháng 2 âm lịch. Sau khi hoàn tất lễ khai sắc tại đình Xuân Ái, đoàn rước quy mô hàng nghìn người bắt đầu di chuyển trang nghiêm dọc theo con đường lớn rợp bóng cờ thần hướng về chân núi Mộ Dạ. Dẫn đầu đoàn rước là đội múa lân sư rồng mở đường, tiếp đến là đội cờ ngũ sắc tượng trưng cho ngũ hành, đội bát bửu, gươm trường, lỗ bộ sơn son thếp vàng và phường bát âm tấu nhạc lưu thủy kim tiền trầm bổng.
Đi ở vị trí trung tâm của đoàn rước trong lễ hội đền Cuông là ba cỗ kiệu bát cống chạm trổ long phượng tinh xảo: kiệu rước long ngai và sắc phong của Thục Phán An Dương Vương, kiệu rước bài vị cao tướng Cao Lỗ và kiệu rước công chúa Mỵ Châu được che lọng vàng và dải lụa điều thướt tha. Đội trai đinh và nữ tú khiêng kiệu đều mặc trang phục truyền thống sắc vàng, sắc đỏ trang trọng, bước đi nhịp nhàng theo từng hồi trống cái và chiêng đồng. Dọc hai bên đường rước qua các xóm làng xã Diễn An, nhân dân lập hương án bày trầu cau, hoa tươi và trầm hương trước cổng nhà để bái vọng đức vua và cầu mong một năm mới gia đạo bình an, mùa màng bội thu.

Nghi thức lễ đại tế cổ truyền và đọc chúc văn
Tâm điểm linh thiêng nhất của lễ hội đền Cuông diễn ra vào sáng ngày chính hội 15 tháng 2 âm lịch với nghi thức lễ đại tế cổ truyền tại sân Trung điện. Ban tế lễ gồm vị Chánh tế, hai vị Bồi tế, đội Đông xướng, Tây xướng cùng hàng chục quan viên tế khoác áo thụng xanh lam, đầu đội mũ cánh chuồn và đi hia cổ truyền đứng thành hàng lối chỉnh tề trên chiếu cói hoa văn.
Dưới ánh nến lung linh và làn khói trầm quyện tỏa bên những hàng cột gỗ lim trầm mặc, nghi lễ đại tế được thực hiện tuần tự qua các bước: nghinh thần, sơ hiến lễ (dâng rượu tuần thứ nhất), đọc chúc văn, á hiến lễ (dâng rượu tuần thứ hai), chung hiến lễ (dâng rượu tuần thứ ba), ẩm phúc thụ lộc và lễ tạ. Bản chúc văn viết bằng văn biền ngẫu trang trọng ôn lại công lao hợp nhất bộ tộc, xây thành đắp lũy mở nước Âu Lạc của Thục Phán An Dương Vương, ca ngợi tài thao lược của tướng quân Cao Lỗ và bày tỏ tấm lòng tri ân của hậu thế trước lịch sử dựng nước của cha ông. Từng động tác quỳ lạy, dâng hương, dâng tước rượu của ban tế đều nhịp nhàng theo tiếng trống khẩu và tiếng nhạc lễ cổ truyền, tạo nên bầu không khí tôn nghiêm, xúc động.

Không gian văn hóa dân gian và diễn xướng tại lễ hội đền Cuông
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm theo cổ lệ, phần hội của lễ hội đền Cuông mang đậm bản sắc văn hóa dân gian vùng đồng bằng ven biển Diễn Châu. Không gian lễ hội dưới tán rừng thông núi Mộ Dạ trở thành điểm hẹn văn hóa nghệ thuật và thể thao truyền thống sôi động suốt ba ngày xuân.
Đêm lửa trại truyền thống và diễn xướng tuồng cổ, ca trù
Một nét văn hóa đặc trưng tạo nên sức cuốn hút riêng biệt của lễ hội đền Cuông vào tối ngày 14 và 15 tháng 2 âm lịch là đêm hội lửa trại và trình diễn nghệ thuật truyền thống. Tại sân khấu trung tâm dưới chân núi, các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp và các câu lạc bộ dân gian của huyện Diễn Châu biểu diễn những vở tuồng cổ, chèo cổ và kịch hát Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh tái hiện truyền thuyết xây thành Cổ Loa, nỏ thần Kim Quy cùng câu chuyện tình ngọc trai giếng nước bi thương mà trong sáng.
Đặc biệt, trong không gian cổ kính của khu di tích còn vang lên tiếng phách, tiếng đàn đáy và giọng hát ca trù thanh tao của các giáo phường ca trù truyền thống vùng Diễn Châu — mảnh đất vốn có truyền thống hát ả đào lâu đời của xứ Nghệ. Khi đêm về khuya, ngọn lửa trại lớn được thắp sáng bập bùng giữa bãi rộng dưới chân núi Mộ Dạ, nơi hàng nghìn đoàn viên thanh niên và du khách nắm tay nhau múa hát, giao lưu văn nghệ và ôn lại truyền thống lịch sử hào hùng của quê hương trong ánh lửa ấm áp.
Các trò chơi dân gian thượng võ vùng đất Diễn Châu
Trong suốt những ngày mở hội, khu vực sân vận động lễ hội và các bãi phẳng quanh chân núi luôn rộn rã tiếng trống cổ vũ cho các môn thể thao dân tộc và trò chơi dân gian cổ truyền:
- Đấu vật cổ truyền và võ thuật dân tộc: Các đô vật khỏe mạnh từ các xã trong huyện Diễn Châu bước vào sới vật đầu xuân với những màn xe đài đẹp mắt và những miếng vật thượng võ, tôn vinh tinh thần rèn luyện sức khỏe bảo vệ quê hương.
- Trò chơi dân gian truyền thống: Nhân dân hào hứng tham gia thi kéo co, đẩy gậy, đánh đu tiên, đập niêu đất, đi cầu kiều, nhảy bao bố và thi đấu cờ người, bóng chuyền nam nữ giữa các làng xã.
- Không gian văn hóa ẩm thực và sản vật quê hương: Du khách về trẩy hội có dịp tìm hiểu nét văn hóa ẩm thực thanh tao của vùng đất Phủ Diễn qua thức quà truyền thống bánh mướt Diễn Châu tráng mỏng dẻo thơm hay hương vị đậm đà của tương Nam Đàn Nghệ An.
Giá trị di sản văn hóa lịch sử của lễ hội đền Cuông
Trải qua bao biến thiên của thời gian, lễ hội đền Cuông đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội không chỉ bảo tồn những nghi thức tín ngưỡng cổ truyền mà còn truyền tải những thông điệp lịch sử sâu sắc về ý thức bảo vệ độc lập chủ quyền quốc gia.
Mạch nguồn tâm linh kết nối Diễn Châu và Cổ Loa
Điểm độc đáo bậc nhất của lễ hội đền Cuông trong hệ thống lễ hội Việt Nam chính là sự kết nối lịch sử xuyên không gian giữa hai miền đất nước. Nếu như lễ hội đền Cổ Loa vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch tại huyện Đông Anh (Thủ đô Hà Nội) tôn vinh nơi định đô và khởi dựng nhà nước Âu Lạc trên nền tòa thành ốc cổ kính, thì lễ hội tại xã Diễn An vào tháng Hai âm lịch lại tưởng niệm nơi hóa thân bất tử của Thục Phán An Dương Vương bên bờ biển miền Trung. Hằng năm, đại diện nhân dân vùng Bát xã Loa Thành (Hà Nội) và nhân dân huyện Diễn Châu (Nghệ An) vẫn thường xuyên tổ chức các đoàn hành hương giao lưu, dâng hương tại cả hai khu di tích như minh chứng sống động cho cội nguồn thống nhất của dân tộc Việt.
Sự hiện diện của lễ hội trên sườn núi Mộ Dạ còn nhắc nhở các thế hệ hậu sinh về bài học lịch sử vô giá từ truyền thuyết nỏ thần: sức mạnh đoàn kết dựng nước luôn phải đi đôi với tinh thần cảnh giác giữ nước, đặt lợi ích tối thượng của quốc gia dân tộc lên trên tình riêng. Đồng thời, tấm lòng bao dung của nhân dân xứ Nghệ khi lập đền thờ cả vua cha lẫn công chúa Mỵ Châu đã thể hiện sâu sắc đạo lý nhân nghĩa, vị tha và tinh thần yêu chuộng hòa bình của người Việt Nam.
Vị thế trong bức tranh di sản văn hóa xứ Nghệ
Trong hệ sinh thái văn hóa tâm linh tỉnh Nghệ An, lễ hội đền Cuông cùng với các đại lễ tại đền Cờn Nghệ An, đền Quả Sơn Đô Lương, đền Bạch Mã Thanh Chương và không gian văn hóa tháng Năm tại Khu di tích Kim Liên đã tạo nên chuỗi điểm nhấn di sản xuyên suốt bốn mùa. Hành trình khám phá văn hóa Bắc Trung Bộ qua Diễn Châu còn kết nối thuận lợi với lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố ở phía bắc và không gian di sản văn học tại Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du ở phía nam dòng sông Lam.
Công tác bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội hiện nay luôn được chính quyền huyện Diễn Châu chú trọng theo hướng giữ gìn nguyên vẹn nghi thức lễ đại tế cổ truyền, khôi phục các làn điệu dân ca, ca trù và đảm bảo trật tự văn minh khu di tích. Song hành cùng nỗ lực gìn giữ di sản của địa phương, chuyên trang Nghệ An NSSC đóng vai trò số hóa và lan tỏa hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các lễ hội, di tích lịch sử trên địa bàn tỉnh.
Mỗi độ tháng Hai âm lịch khi tiếng trống hội ngân vang dưới tán thông già núi Mộ Dạ, lễ hội đền Cuông lại đánh thức những ký ức hào hùng về thời kỳ dựng nước Âu Lạc xa xưa. Giữa làn khói hương trầm mặc và nhịp bước trang nghiêm của đoàn rước kiệu cổ truyền, di sản văn hóa ấy mãi là niềm tự hào thiêng liêng, bồi đắp lòng yêu nước và ý thức gìn giữ cội nguồn văn hiến cho bao thế hệ người dân xứ Nghệ.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Nghệ An.
Bài liên quan
Lễ hội Hang Bua - Bản sắc văn hóa người Thái miền Tây xứ Nghệ
Lễ hội Hang Bua tại xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu là hội xuân cổ truyền của đồng bào Thái Nghệ An với lễ cúng thần núi, khắc luống cồng chiêng và hát Nhuôn.
Lễ hội đền Quả Sơn - Di sản văn hóa ngàn năm bên dòng sông Lam
Lễ hội đền Quả Sơn tại xã Bồi Sơn, huyện Đô Lương là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh Uy Minh Vương Lý Nhật Quang với lễ rước thủy trên sông Lam.
Nhút Thanh Chương Nghệ An - Vị chua giòn mộc mạc gói trọn nghĩa tình xứ Nghệ
Nhút Thanh Chương Nghệ An là thức quà dân dã làm từ quả mít non thái sợi ủ muối chua cùng riềng sả ớt, mang vị giòn thanh đậm đà bản sắc vùng đồi xứ Nghệ.



