Bỏ qua đến nội dung

Tương Nam Đàn Nghệ An - Hồn cốt chum tương sánh vàng nơi đất học xứ Nghệ

Gắn liền với câu ca dân gian bất hủ về sản vật đất học, tương Nam Đàn Nghệ An là thức chấm lên men truyền thống mang sắc vàng hổ phách sóng sánh. Trải qua hàng thế kỷ ủ chượp trong chum sành dưới nắng gió khắc nghiệt miền Trung, từng giọt tương lưu giữ trọn vẹn hồn cốt văn hóa ẩm thực của quê hương vùng hạ lưu sông Lam.

NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Những hàng chum sành ủ tương Nam Đàn Nghệ An xếp ngay ngắn phơi nắng trong sân gạch tại làng nghề truyền thống

Trên dải đất bãi bồi màu mỡ đôi bờ dòng Lam giang lịch sử, tương Nam Đàn Nghệ An từ bao đời nay đã hiện diện như một biểu tượng ẩm thực mộc mạc mà sâu sắc của cư dân vùng trung du Bắc Trung Bộ. Không cần tới những nguyên liệu xa hoa, thức chấm dân dã ấy được chắt lọc từ hạt đậu tương nhỏ mẩy, hạt nếp cái thơm dẻo, nguồn nước giếng đá ong trong vắt cùng nắng lửa miền Trung để tạo nên vị ngọt hậu đậm đà nghĩa tình quê hương.

Cội nguồn danh tiếng trăm năm của tương Nam Đàn Nghệ An

Hành trình định hình bản sắc của tương Nam Đàn Nghệ An gắn liền với lịch sử khai khẩn nông nghiệp lâu đời và truyền thống hiếu học trọng nghĩa tình của vùng đất Nam Đàn. Giữa thiên nhiên khắc nghiệt với mùa hạ gió Lào bỏng rát và mùa đông mưa dầm rét mướt, cư dân bản địa đã biến chính điều kiện khí hậu đặc thù thành lợi thế tự nhiên để ủ lên những mẻ tương sóng sánh.

Câu ca dân gian và truyền thống đất học

Trong kho tàng ca dao tục ngữ miền Trung, câu hát dân gian về cặp sản vật nhút Thanh Chương Nghệ An và tương Nam Đàn Nghệ An đã trở thành lời định danh văn hóa tự hào của người dân xứ Nghệ. Nếu quả mít non muối mặn vùng đồi Thanh Chương phản ánh ý chí vượt khó trong những tháng ngày giáp hạt, thì chum tương vàng óng nơi đất Nam Đàn lại thể hiện sự tinh tế, tỉ mỉ trong nghệ thuật chế biến nông sản lên men truyền thống.

Vùng đất Nam Đàn vốn nổi danh là địa linh nhân kiệt, nơi lưu giữ những giá trị văn hiến sâu dày tại Khu di tích Kim Liên và không gian tre xanh bình dị của làng Sen Kim Liên, quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong nếp nhà rường mộc mạc của các gia đình nho học xưa cũng như các xóm làng nông nghiệp ven sông, phía trước sân gạch bao giờ cũng đặt một hàng chum sành nâu bóng. Người dân địa phương quan niệm rằng nhìn vào sắc nước tương trong chum và hương thơm tỏa ra ngoài ngõ là có thể cảm nhận được sự đảm đang, nề nếp và gia phong của chủ nhà.

Dấu ấn chợ Sa Nam và khối nghề cổ

Theo sử liệu địa phương và ký ức truyền đời của các bậc cao niên tại làng nghề làm tương Nam Đàn, sản vật này còn được biết đến rộng rãi dưới tên gọi cổ truyền là tương Sa Nam. Chợ Sa Nam xưa nằm ở vị trí giao thương huyết mạch giữa đường bộ và đường thủy trên bến sông Lam, nơi thuyền bè từ miền ngược xuôi về miền xuôi tấp nập trao đổi nông lâm sản. Chính tại các phiên chợ sầm uất ấy, những hũ tương sánh đặc mang hương vị ngọt dịu đặc trưng đã theo chân thương nhân lan tỏa khắp vùng Nghệ Tĩnh.

Trải qua biến thiên lịch sử, trung tâm giữ lửa nghề truyền thống hiện tập trung đậm nét tại khu vực khối Phan Bội Châu thuộc thị trấn Nam Đàn cùng các xã phụ cận như Nam Anh, Nam Thanh, Xuân Hòa. Không gian văn hóa làng nghề nằm gần quần thể Khu di tích Phan Bội Châu Nam Đàn, nơi tưởng niệm nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu, càng làm tăng thêm chiều sâu lịch sử cho vùng đất vừa giỏi văn chương chữ nghĩa vừa khéo léo nghề thủ công bản địa.

Tuyển chọn nguyên liệu bản địa làm tương Nam Đàn Nghệ An

Phẩm chất khác biệt của tương Nam Đàn Nghệ An so với các dòng tương cổ truyền ở miền Bắc hay miền Trung bắt nguồn từ quy chuẩn tuyển chọn nguyên liệu tự nhiên vô cùng khắt khe. Bốn thành phần cốt lõi gồm đậu tương, gạo nếp, muối biển và nước ngâm đều phải hội tụ tinh hoa thổ nhưỡng của vùng đất ven sông Lam và dãy núi Đại Huệ.

Hạt đậu tương bãi bồi cùng nếp cái thơm

Nguyên liệu đóng vai trò quyết định đến độ đạm tự nhiên và vị béo bùi của tương Nam Đàn Nghệ An là giống đậu tương bãi bồi sông Lam bản địa, thường được người dân địa phương gọi là đậu tương ré. Khác với các giống đậu hạt lớn nhập ngoại có hàm lượng nước cao nhưng ít thơm, giống đậu tương bản địa trồng trên dải đất phù sa pha cát ven sông Lam thuộc các xã Nam Cường, Nam Trung, Khánh Sơn có kích thước hạt nhỏ chỉ nhỉnh hơn hạt đậu xanh một chút. Hạt đậu tròn mẩy, lớp vỏ mỏng màu vàng tươi, nhân chắc đặc, giàu đạm thực vật và chất béo tự nhiên, khi rang chín tỏa mùi thơm bùi ngậy đặc trưng.

Song hành cùng hạt đậu tương là phần gạo nếp dùng để ủ mốc tương gạo nếp. Người thợ làng nghề chỉ tuyển chọn loại nếp cái hoa vàng hoặc nếp rồng chính vụ thu hoạch vào tháng Mười âm lịch trên những cánh đồng chân đồi Nam Đàn. Hạt nếp phải trắng đục đều đặn, không lẫn gạo tẻ, đã được phơi khô dưới nắng thu và lưu kho đủ độ để khi đồ thành xôi có độ dẻo tơi mà không bị nhão dính. Lượng tinh bột thuần khiết trong hạt nếp bản địa chính là nguồn cơ chất lý tưởng để hệ nấm men vi sinh chuyển hóa thành vị ngọt thanh tự nhiên.

Nguồn nước mạch núi Đại Huệ và muối sạch

Bên cạnh đậu tương và gạo nếp, nguồn nước và muối trắng là hai yếu tố tạo nên sự thanh khiết cũng như khả năng bảo quản bền bỉ qua năm tháng của tương Nam Đàn Nghệ An. Cư dân các làng quê dưới chân dãy núi Đại Huệ như Nam Anh, Nam Xuân từ xưa đã khai thác nguồn nước mạch ngầm thẩm thấu qua các tầng đá ong và cát sỏi tự nhiên. Nước giếng đá ong nơi đây trong vắt, mát lành quanh năm, không nhiễm phèn sắt hay tạp chất hữu cơ, giúp quá trình ngâm đậu và lên men diễn ra ổn định.

Muối dùng để ngả tương phải là loại muối hạt biển sạch sản xuất tại các vùng diêm điền ven biển xứ Nghệ. Người làm nghề không sử dụng muối mới thu hoạch vì còn chứa tạp chất magie clorua gây vị chát đắng và mặn gắt. Muối hạt được đưa vào kho khô ráo, kê cao trên sàn gỗ để lưu trữ từ một đến hai năm cho chảy hết nước đắng, chỉ giữ lại những tinh thể muối trắng ngần, khô ráo và mang vị mặn dịu thanh thoát.

Thành phần nguyên liệuNguồn gốc thổ nhưỡng bản địaĐặc điểm cảm quan và vai trò sinh học
Đậu tương hạt nhỏCanh tác trên dải đậu tương bãi bồi sông Lam giàu phù saHạt nhỏ tròn đều, vỏ mỏng, giàu đạm thực vật tạo tầng cái tương béo bùi
Gạo nếp ủ mốcNếp cái hoa vàng hoặc nếp rồng vụ mùa vùng bán sơn địa Nam ĐànHạt tròn mẩy, thơm dẻo, cung cấp tinh bột chuyển hóa thành đường ngọt dịu
Lá chè xanh và lá nhãnThu hái từ các vườn đồi sinh thái dưới chân núi Đại HuệGiàu hợp chất polyphenol tự nhiên, kích thích hệ nấm mốc vàng phát triển
Nước ngâm và muối hạtNước mạch đá ong trong mát kết hợp muối biển lưu kho dài ngàyTạo môi trường thẩm thấu tinh khiết, cân bằng vị mặn dịu và giữ tương bền lâu
Nghệ nhân tại làng nghề truyền thống Nam Đàn thực hiện công đoạn xay nhỏ phần mốc tương gạo nếp vàng ươm
Nghệ nhân tại làng nghề truyền thống Nam Đàn thực hiện công đoạn xay nhỏ phần mốc tương gạo nếp vàng ươm

Nghệ thuật ủ mốc lên men tương Nam Đàn Nghệ An

Điểm làm nên linh hồn độc bản của tương Nam Đàn Nghệ An nằm ở quy trình lên men vi sinh hai giai đoạn kết hợp giữa ủ mốc gạo nếp trong bóng râm và phơi chum đậu dưới nắng lửa miền Trung. Toàn bộ chu trình kéo dài từ một tháng rưỡi đến ba tháng hoàn toàn thuận theo quy luật sinh học tự nhiên, đòi hỏi sự nhạy cảm tinh tế của người nghệ nhân trước từng biến chuyển của thời tiết.

Kỹ nghệ ủ mốc bằng nước chè và lá nhãn

Trong nghề làm tương Nam Đàn Nghệ An, công đoạn ủ mốc tương gạo nếp được xem là bí quyết quyết định sự thành bại của cả mẻ tương. Gạo nếp sau khi ngâm kỹ và đồ chín thành xôi dẻo thơm được trải đều ra những chiếc nia tre đan mắt cáo rộng, đặt trên giàn cao ở nơi thoáng gió nhưng kín ánh nắng trực tiếp. Điểm độc đáo riêng có của người thợ Nam Đàn là sử dụng nước chè xanh đặc nấu từ những nắm lá chè đồi bản địa chát ngọt để rưới đều lên mặt xôi nếp khi còn ấm, sau đó dùng tay đảo nhẹ cho hạt xôi tơi đều và thấm đẫm tinh chất trà.

Khi lớp xôi nếp đã nguội bớt về mức nhiệt độ ấm nhẹ, nghệ nhân tiến hành ủ mốc lá nhãn bằng cách phủ kín bề mặt nia bằng những cành lá nhãn tươi vừa hái trong vườn. Lớp lá nhãn vừa giữ độ ẩm vi khí hậu ổn định, vừa mang theo hệ bào tử nấm sợi tự nhiên có lợi. Sau khoảng ba đến năm ngày ủ khéo léo, từng hạt xôi khoác lên mình lớp tơ nấm mịn màng, chuyển dần từ màu trắng ngà sang sắc vàng ươm như hoa mướp hoặc vàng cam rực rỡ, tỏa hương thơm ngọt ngào tựa mùi mật mía. Phần mốc chín đạt chuẩn được bóp tơi, đem phơi dưới nắng nhẹ cho khô giòn rồi xay mịn.

Quá trình phơi chum sành đón nắng gió Lào

Song song với việc làm mốc là công đoạn chế biến hạt đậu tương và ngâm ủ trong chum. Hạt đậu sau khi sàng sảy sạch sẽ, phơi khô kiệt được đưa lên chảo gang rang nhỏ lửa đến khi vỏ nứt nhẹ và dậy mùi thơm bùi, rồi đem xay vỡ đôi và thổi sạch lớp vỏ lụa. Khác với nhiều vùng chỉ ngâm nước đậu rang, người dân Nam Đàn đưa phần nhân đậu tách đôi vào nồi lớn, ninh nhừ liên tục trên bếp củi suốt mười hai đến mười lăm tiếng đồng hồ cho tới khi hạt đậu mềm nhuyễn và nước đậu chuyển màu hồng nâu sánh đặc.

Khi đậu ninh đã hoàn toàn nguội lạnh, người thợ đổ cả cái và nước đậu vào những chiếc chum sành đất nung cổ truyền, ngâm tĩnh khoảng bảy ngày để hệ vi sinh tự nhiên khởi phát quá trình thủy phân sơ bộ. Tiếp đó, bột mốc gạo nếp vàng ươm và nước muối tinh khiết đã đun sôi để nguội được phối trộn vào chum đậu theo tỷ lệ gia truyền gọi là lễ ngả tương. Những hàng chum sành phơi nắng được xếp ngay ngắn trên sân gạch ngoài trời để đón nhận nguồn bức xạ nhiệt dồi dào từ ánh nắng mặt trời và luồng gió Lào khô nóng từ tháng Tư đến tháng Tám âm lịch.

  • Nghi thức đánh tương sớm chiều: Đều đặn mỗi buổi sáng khi nắng vừa lên, người làm nghề mở nắp chum, dùng thanh đũa cả bằng tre già khuấy đảo nhẹ nhàng từ đáy lên mặt để các thành phần hòa quyện và hấp thụ nhiệt năng mặt trời, chiều tối lại đậy kín nắp sành tránh sương đêm.
  • Sự phân lớp sinh học tự nhiên: Sau khoảng bốn mươi lăm đến sáu mươi ngày phơi nắng liên tục, hệ enzyme tự nhiên trong mốc tương phân giải hoàn toàn protein đậu nành thành các axit amin tự do tạo vị ngọt hậu và tinh bột nếp thành đường ngọt dịu.
  • Cấu trúc phân tầng đặc trưng: Một chum tương chín ngấu đạt chuẩn thượng hạng luôn tách thành ba tầng tương sóng sánh rõ rệt gồm lớp cái đậu tương vàng nâu nổi dày trên mặt, tầng nước cốt tương sánh trong màu hổ phách ở chính giữa và lớp bột mốc mịn màng lắng đọng dưới đáy chum.
Cận cảnh chum tương Nam Đàn Nghệ An sóng sánh sắc vàng hổ phách với hạt đậu tương tách đôi được khuấy đảo đều tay
Cận cảnh chum tương Nam Đàn Nghệ An sóng sánh sắc vàng hổ phách với hạt đậu tương tách đôi được khuấy đảo đều tay

Giá trị di sản văn hóa của tương Nam Đàn Nghệ An

Vượt qua khuôn khổ của một loại gia vị truyền thống, tương Nam Đàn Nghệ An đã kết tinh thành biểu tượng văn hóa phản ánh triết lý sống giản dị, thủy chung và hòa hợp với thiên nhiên của con người xứ Nghệ. Giữa nhịp sống hiện đại, hương vị chum tương cổ truyền vẫn bền bỉ hiện diện từ mâm cơm gia đình thường nhật cho tới các không gian lễ hội và chương trình bảo tồn di sản bản địa.

Hương vị gắn kết bữa cơm quê xứ Nghệ

Trong đời sống ẩm thực truyền thống của cư dân vùng châu thổ sông Lam, bát tương Nam Đàn Nghệ An đặt giữa mâm gỗ luôn là tâm điểm gắn kết mọi thành viên gia đình. Trước khi múc tương ra bát, người nội trợ thường dùng muôi khuấy đều ba tầng trong chum để phần cái đậu bùi béo, phần nước cốt đậm đà và phần mốc ngọt thanh hòa quyện vào nhau thành một hỗn hợp sánh đặc màu cánh gián óng ả. Khi thưởng thức, vị mặn dịu của muối lưu kho chạm nhẹ đầu lưỡi, ngay lập tức nhường chỗ cho vị béo ngậy của đậu tương bãi bồi sông Lam và hậu vị ngọt sâu lắng đọng.

Sự hiện diện của bát tương vàng sánh làm tôn lên vẻ đẹp thanh đạm của hàng loạt thức quà dân gian địa phương. Từ đĩa rau muống luộc xanh mướt, quả cà pháo muối giòn tan, lát thịt ba chỉ luộc chấm tương gừng cho đến bát bánh đúc hến Nam Đàn mát lành hay đĩa nhút mít thanh tao, tất cả đều trở nên tròn vị nhờ bát tương quê. Vào những ngày tiết trời se lạnh, chút tương cốt đem kho cùng cá đồng sông Lam và gừng riềng tạo nên hương thơm nồng ấm lan tỏa khắp xóm thôn.

Bảo hộ thương hiệu và phát triển làng nghề

Trải qua hàng trăm năm lưu truyền, giá trị của tương Nam Đàn Nghệ An ngày nay đã được khẳng định vững chắc thông qua hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ và các tiêu chuẩn chất lượng quốc gia. Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An đã chính thức công nhận danh hiệu làng nghề truyền thống cho các cụm sản xuất tại thị trấn Nam Đàn, đồng thời Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể nhằm gìn giữ uy tín và nguồn gốc địa lý cho sản vật quê hương.

  • Chuẩn hóa chất lượng gắn với di sản: Nhiều hợp tác xã và hộ nghệ nhân tại khối Phan Bội Châu đã kết hợp hài hòa giữa phương pháp ủ chum sành cổ truyền với quy trình kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm nghiêm ngặt, đưa sản phẩm đạt chứng nhận OCOP cấp tỉnh.
  • Kết nối không gian văn hóa lễ hội: Mỗi dịp đầu xuân trẩy hội lễ hội Vua Mai Nam Đàn hay tháng Năm về thăm quê Bác trong mùa sen nở, du khách thập phương đều ghé thăm các sân phơi chum tương cổ kính để tìm hiểu quy trình ủ mốc lá nhãn.
  • Số hóa và lan tỏa tri thức bản địa: Trên hành trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa địa phương, chuyên trang Nghệ An NSSC đóng vai trò cầu nối lưu trữ dữ liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần quảng bá hình ảnh làng nghề và sản vật truyền thống xứ Nghệ.

Trải qua bao mùa nắng lửa gió Lào bên dòng sông Lam hiền hòa, tương Nam Đàn Nghệ An vẫn vẹn nguyên sắc vàng hổ phách sóng sánh cùng hương vị ngọt bùi sâu lắng của đất trời và lòng người. Không chỉ là niềm tự hào của những thế hệ nghệ nhân cần mẫn nơi làng nghề cổ, thức quà dân dã ấy mãi là mảnh ghép văn hóa không thể tách rời trong bức tranh di sản ẩm thực truyền thống của vùng đất Nghệ An.

Chia sẻ:
NC

NSSC Nghệ An

nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Nghệ An.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất