Bỏ qua đến nội dung

Nhút Thanh Chương Nghệ An - Vị chua giòn mộc mạc gói trọn nghĩa tình xứ Nghệ

Khởi nguồn từ sáng kiến dự trữ lương thực vượt qua những mùa giáp hạt khắc nghiệt, nhút Thanh Chương Nghệ An đã vươn lên thành biểu tượng văn hóa ẩm thực trứ danh miền Trung. Từng sợi mít non trắng ngà lên men tự nhiên quyện hương riềng sả nồng ấm đã dệt nên nỗi nhớ quê hương sâu nặng trong tâm thức bao thế hệ.

NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Cận cảnh những sợi nhút Thanh Chương Nghệ An lên men vàng óng hòa quyện cùng riềng sả và tỏi ớt thơm nồng

Nằm giữa vùng đồi bát úp trùng điệp đôi bờ dòng sông Lam và sông Giăng, nhút Thanh Chương Nghệ An từ bao đời nay đã đi vào tâm thức người Việt như một biểu tượng ẩm thực mộc mạc, kiên cường của vùng đất Bắc Trung Bộ. Được chế biến khéo léo từ những quả mít non vườn đồi băm sợi, ủ lên men tự nhiên cùng muối biển và thảo mộc bản địa, thức quà dân dã ấy đã vượt qua ranh giới của một món ăn dự trữ ngày giáp hạt để trở thành di sản văn hóa ẩm thực trứ danh xứ Nghệ.

Nguồn gốc hình thành của nhút Thanh Chương Nghệ An

Sự ra đời của nhút Thanh Chương Nghệ An bắt nguồn trực tiếp từ điều kiện địa lý tự nhiên và lịch sử sinh tồn bền bỉ của cư dân vùng bán sơn địa huyện Thanh Chương. Giữa vùng đất nhiều đồi đất đỏ bazan pha sỏi đá, nắng lắm mưa nhiều, người dân đã phát huy trí tuệ dân gian để biến nguồn cây trái sẵn có quanh vườn thành nguồn thực phẩm nuôi dưỡng bao thế hệ.

Sáng tạo dân gian từ những mùa giáp hạt xưa

Trong lịch sử khai phá vùng đồi trung du Thanh Chương, cư dân các làng quê ven sông Lam thường xuyên phải đối mặt với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, mùa hạ gió Lào khô hạn làm đất đai nứt nẻ, mùa thu mưa lũ dâng cao gây ngập úng đồng ruộng. Vào những tháng giáp hạt năm xưa khi lúa gạo trong bồ đã vơi, người dân thường trồng rất nhiều cây mít quanh vườn nhà vì giống cây thân gỗ này có bộ rễ ăn sâu vào lòng đất đồi, chịu hạn giỏi và sai quả từ gốc đến ngọn.

Mỗi độ cuối xuân đầu hạ, cây mít kết hàng chục quả trên thân; nếu để tất cả cùng chín thì cây sẽ suy kiệt nhựa và quả nhỏ, nên người nông dân phải tỉa bớt những quả mít non đầu mùa. Từ chỗ đem mít non luộc ăn độn cơm hoặc nấu canh, để bảo quản lượng mít tỉa xuống dùng dần quanh năm như cách muối dưa cà ở đồng bằng Bắc Bộ, các bậc tiền nhân tại Thanh Chương đã sáng tạo ra phương pháp băm nhỏ quả mít non trộn muối hạt ủ chua trong vại sành và đặt tên theo phương ngữ bản địa là nhút.

Biểu tượng văn hóa trong câu ca xứ Nghệ

Trải qua hàng trăm năm gắn bó với đời sống thôn dã, nhút Thanh Chương Nghệ An đã sánh đôi cùng tương Nam Đàn Nghệ An để đi vào câu ca dao nổi tiếng định danh văn hóa ẩm thực của cả vùng đất Nghệ An. Trong những làn điệu dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh ngân vang trên bến nước hay dưới mái đình cổ kính như đền Bạch Mã Thanh Chương, hình ảnh bát cơm độn ăn kèm đĩa nhút chấm tương luôn gợi lên tình nghĩa vợ chồng, tình làng nghĩa xóm thủy chung son sắt.

Không chỉ là món ăn nuôi sống người dân lao động và các sĩ tử nghèo học thành tài trên mảnh đất sản sinh những bậc danh nhân văn hóa lớn như học giả Đặng Thai Mai, vại nhút mít còn là nguồn lương thực hậu cần gắn liền với những năm tháng lịch sử hào hùng của quê hương trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh. Vị mặn mòi của muối quyện vị chua thanh của mít non và vị cay nồng của ớt như phản chiếu chính cốt cách cần kiệm, cương trực mà giàu tình nhân ái của con người Thanh Chương.

Nguyên liệu bản địa làm nên nhút Thanh Chương Nghệ An

Phẩm chất giòn sần sật, trắng ngà và thơm dịu của nhút Thanh Chương Nghệ An phụ thuộc chặt chẽ vào việc tuyển chọn nguồn nguyên liệu tự nhiên ngay tại các khu vườn đồi bản địa. Từ quả mít non, hạt muối biển cho tới củ riềng, nhánh sả đều phải đạt độ tươi ngon và tỷ lệ cân đối hài hòa.

Quả mít non vườn đồi và dòng mít mật

Nguyên liệu cốt lõi làm nên loại nhút Thanh Chương Nghệ An truyền thống phổ biến nhất là những quả mít non đầu mùa được hái từ tháng Hai đến tháng Tư âm lịch. Tại các xã vùng đồi Thanh Chương, cây mít dai và mít mật bản địa trồng trên đất đồi thoải quanh khu vực thắng cảnh chè ốc đảo xanh mướt cho chất lượng thịt quả đặc biệt thơm bùi và dẻo sợi. Người có kinh nghiệm làm nhút lành nghề luôn chọn những quả mít non vừa độ, tức là quả đã đậu trên cây khoảng hai tháng, dáng quả thuôn tròn đều đặn, gai nở căng nhưng hạt mít bên trong mới vừa hình thành lớp vỏ lụa mềm, chưa hóa gỗ cứng.

Nếu chọn quả mít quá non khi chưa phân hóa múi và xơ, sợi nhút sau khi muối sẽ bị mềm nhũn, ít bùi và nhanh chua gắt; ngược lại nếu quả mít đã già, lớp vỏ hạt cứng sẽ gây xơ xác khi băm thái. Bên cạnh dòng nhút mít non làm đầu vụ, vào khoảng tháng Năm và tháng Sáu âm lịch khi mít chín rộ, người dân địa phương còn tận dụng phần cái và xơ vàng óng của quả mít mật, mít dai sau khi đã bóc lấy múi để làm nhút xơ mít chín, tạo nên một biến thể nhút có vị ngọt thơm và sợi mềm dẻo rất độc đáo.

Muối hạt biển sạch cùng thảo mộc vườn nhà

Để chuyển hóa những sợi mít non nhiều nhựa thành thức quà lên men thơm ngon, nhút Thanh Chương Nghệ An cần sự tham gia của muối biển và hệ gia vị thảo mộc ấm nóng trồng ngay trong vườn nhà. Muối dùng để muối nhút phải là muối hạt biển sạch của vùng biển xứ Nghệ đã được lưu kho cho ráo nước đắng, có hạt kết tinh săn chắc và vị mặn đằm dịu giúp kiểm soát quá trình lên men lactic tự nhiên mà không làm sợi mít bị ủng nát.

Hệ thảo mộc bản địa phối trộn cùng sợi mít bao gồm củ riềng nếp vàng thơm đào dưới chân đồi, những nhánh sả quê thân tím giàu tinh dầu, tỏi ta tép nhỏ cay nồng, lá chanh thái chỉ và những quả ớt chỉ thiên đỏ tươi. Sự kết hợp của hương riềng sả ớt cay không chỉ tạo nên mùi thơm quyến rũ đánh thức khứu giác ngay khi mở nắp vại, mà các hoạt chất kháng khuẩn tự nhiên trong tinh dầu riềng, sả, tỏi còn giúp bề mặt vại nhút luôn trong sạch, trắng giòn suốt nhiều tháng liền.

Phân loại nhút truyền thốngNguyên liệu chính và thời vụ thu háiĐặc điểm hình thái sợi và phẩm chất hương vị
Nhút mít non truyền thốngTuyển chọn quả mít non đầu mùa từ tháng Hai đến tháng Tư âm lịchSợi băm đều cả thịt, xơ và hạt non; sắc trắng ngà, độ giòn cao và vị chua thanh
Dòng nhút xơ mít chínTận dụng phần xơ vàng của quả mít dai, mít mật chín rộ mùa hèSợi xơ nguyên bản màu vàng ươm, kết cấu mềm dẻo, vị chua dịu xen lẫn hậu ngọt
Hệ gia vị thảo mộc ủ kèmMuối hạt biển lưu kho kết hợp hương riềng sả ớt cay và tỏi taDậy mùi thơm nồng ấm đặc trưng, cân bằng tính hàn và giữ sợi nhút trắng sạch
Những quả mít non xanh mướt trĩu quả trên thân cây trong khu vườn quê tại huyện Thanh Chương tỉnh Nghệ An
Những quả mít non xanh mướt trĩu quả trên thân cây trong khu vườn quê tại huyện Thanh Chương tỉnh Nghệ An

Kỹ thuật băm sợi và ủ nhút Thanh Chương Nghệ An

Quy trình chế tác nhút Thanh Chương Nghệ An là một chuỗi thao tác thủ công tỉ mỉ, kết hợp giữa kỹ năng dùng dao điêu luyện của người phụ nữ xứ Nghệ với hiểu biết sâu sắc về sinh học lên men truyền thống. Mỗi công đoạn từ gọt vỏ, khử nhựa, băm thái cho tới nén vại đều đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn.

Nghệ thuật băm mít non và khử nhựa trắng

Công đoạn đầu tiên và tốn nhiều công sức nhất khi làm nhút Thanh Chương Nghệ An là sơ chế vỏ gai và xử lý lượng nhựa mủ trắng dồi dào trong quả mít non. Quả mít vừa hái trên cây xuống được đem gọt sạch lớp vỏ gai xanh bên ngoài ngay dưới vòi nước hoặc trong chậu nước lớn để nhựa mít không bám dính và không bị oxy hóa làm thâm đen bề mặt thịt quả. Người làm thường thoa một chút dầu thực vật hoặc lá chuối tươi lên lưỡi dao và bàn tay để chống dính mủ trong suốt quá trình thao tác.

Sau khi gọt trắng lớp vỏ ngoài, người thợ bước vào khâu băm mít thái sợi mảnh mang tính nghệ thuật thủ công đặc trưng của vùng Thanh Chương. Cầm quả mít non chắc chắn trên tay hoặc đặt trên thớt gỗ mít dày, người thợ dùng con dao sắc băm đều các nhát dọc ngang sâu vào thân quả rồi nghiêng lưỡi dao thái vát từ ngoài vào tận sát lõi. Nhờ kỹ thuật băm thái liên hoàn ấy, mỗi sợi mít tách ra dài khoảng ba đến bốn xăng-ti-mét luôn gắn kết hài hòa cả phần thịt mít dẻo, phần xơ non mềm và mảnh hạt mít béo bùi. Toàn bộ sợi mít sau khi thái được đưa ngay vào chậu ngâm nước vo gạo đặc trong khoảng một đến hai giờ đồng hồ để hòa tan hết nhựa chát, giúp sợi mít trở nên trắng ngần và giòn mịn.

Nguyên lý nén vại sành lên men tự nhiên

Khi sợi mít đã được vớt ra khỏi chậu nước gạo, rửa sạch lại bằng nước giếng trong và để trên nong tre cho ráo nước, nghệ nhân tiến hành trộn muối và gia vị để đưa vào ủ. Tỷ lệ muối hạt được đong đếm linh hoạt tùy theo mục đích sử dụng ngắn ngày hay dự trữ lâu dài qua mùa mưa bão. Sợi mít trắng ngà được rải ra nia, rắc muối hạt, riềng giã nhỏ, sả thái lát mỏng, tỏi và ớt đỏ rồi dùng hai tay vò nhẹ, đảo đều cho muối thẩm thấu làm sợi mít dịu xuống nhưng không bị gãy nát.

  • Kỹ thuật nén chặt trong vại sành: Hỗn hợp mít trộn gia vị được xếp từng lớp vào vại sành ủ muối hạt, dùng tay ấn thật chặt rồi đặt một vỉ phên tre đan mắt cáo lên trên mặt, đè nặng bằng một hòn đá cuội sạch lấy từ lòng suối và chế nước muối đun sôi để nguội ngập trên mặt vỉ tre khoảng hai đốt ngón tay.
  • Cơ chế lên men vi sinh yếm khí: Nhờ được nhấn chìm hoàn toàn dưới lớp nước muối trong môi trường yếm khí của vại sành, hệ vi khuẩn lactic tự nhiên chuyển hóa đường thực vật trong mít non thành axit lactic theo cơ chế lên men chua tự nhiên, tuyệt đối không sinh váng mốc trắng.
  • Thời gian chín sinh học: Dưới tiết trời nắng ấm mùa hè, chỉ sau khoảng năm đến bảy ngày (hoặc mười đến mười hai ngày vào mùa lạnh), sợi nhút chuyển sang sắc vàng ngà óng ả, dậy mùi thơm nồng của riềng sả và đạt độ chua thanh giòn sần sật.
Người dân Thanh Chương dùng dao sắc băm và thái quả mít non đã gọt vỏ thành từng sợi mảnh đều đặn
Người dân Thanh Chương dùng dao sắc băm và thái quả mít non đã gọt vỏ thành từng sợi mảnh đều đặn

Giá trị văn hóa ẩm thực của nhút Thanh Chương Nghệ An

Từ một giải pháp tích trữ lương thực thời gian khó, nhút Thanh Chương Nghệ An ngày nay đã vươn lên thành thức quà đặc sản quý giá hiện diện trang trọng trên bàn tiệc truyền thống lẫn trong hành trang của những người con xa quê. Hương vị mộc mạc của sợi nhút mít đã làm phong phú thêm bản sắc văn hóa ẩm thực vùng đất ven sông Lam.

Sự biến tấu thanh mát trong mâm cơm quê

Trong văn hóa thưởng thức cổ truyền của người dân địa phương, nhút Thanh Chương Nghệ An có khả năng kết hợp linh hoạt với nhiều nguyên liệu bản địa để tạo nên những món ăn dân dã mà thanh tao. Cách thưởng thức nguyên bản nhất là vớt từng nắm nhút vàng óng ra khỏi vại, vắt nhẹ cho ráo nước chua rồi bày ra đĩa sứ, điểm thêm vài lát ớt tươi và lá kinh giới, chấm trực tiếp vào bát tương sánh đặc vùng Nam Đàn. Vị chua giòn của sợi mít, vị bùi béo của hạt mít non quyện cùng vị ngọt hậu của tương đậu tương tạo nên sự cân bằng ngũ vị cuốn hút.

Vào những dịp hội họp gia đình hay lễ Tết bên cạnh nồi gà nấu xáo Thanh Chương thơm lừng mùi hành tăm, người dân xứ Nghệ còn khéo léo kết hợp sợi nhút mít với tai heo luộc thái mỏng, thịt ba chỉ, lạc rang giã dập và rau răm để tạo nên món nộm nhút thanh mát, giòn tan. Trong những ngày hè nắng lửa gió Lào, bát canh nhút nấu chua cùng cá đồng sông Giăng hoặc tép tươi đầm phá lại mang đến vị ngọt thanh dịu dàng, giúp giải nhiệt và bồi bổ sức khỏe sau những giờ lao động trên đồng ruộng.

Bảo tồn nghề cổ truyền gắn với du lịch

Ngày nay, nghề chế biến nhút Thanh Chương Nghệ An đã được các hợp tác xã và làng nghề tại địa phương nâng tầm thành sản phẩm hàng hóa đặc trưng đạt chứng nhận OCOP cấp tỉnh. Không chỉ giữ nguyên phương pháp băm mít thái sợi mảnh và ngâm nước vo gạo truyền thống, quy trình đóng hộp và thanh trùng hiện đại đã giúp thức quà quê hương bảo quản được lâu hơn và vươn tới nhiều tỉnh thành trên cả nước.

  • Phát triển kinh tế vườn đồi sinh thái: Nghề làm nhút tạo đầu ra ổn định cho hàng chục vạn gốc mít trồng trên vùng đồi trung du Thanh Chương, khích lệ người dân gìn giữ hệ sinh thái vườn rừng xanh mát bền vững.
  • Điểm nhấn văn hóa lễ hội và du lịch: Mỗi dịp du khách về tham quan thắng cảnh đảo chè Thanh Chương hay trẩy hội mùa xuân tại lễ hội đền Bạch Mã Thanh Chương, những hũ nhút mít vàng ươm luôn là thức quà văn hóa được tìm hiểu và trân trọng.
  • Số hóa di sản sản vật xứ Nghệ: Cùng với nỗ lực gìn giữ tinh hoa nghề truyền thống của cộng đồng cư dân bản địa, chuyên trang Nghệ An NSSC đóng vai trò lưu trữ và lan tỏa hệ thống tri thức bách khoa toàn diện về lịch sử, văn hóa và đặc sản địa phương.

Dù đời sống kinh tế xã hội đã có nhiều đổi thay, nhút Thanh Chương Nghệ An vẫn giữ nguyên vẹn vẻ đẹp bình dị, vị chua thanh giòn mát và hương thơm riềng sả ấm nồng của đất mẹ. Từ quả mít non vườn đồi qua bàn tay tần tảo của người dân xứ Nghệ, sản vật ấy mãi là biểu tượng sống động cho sức sáng tạo, ý chí vươn lên và chiều sâu văn hóa ẩm thực truyền thống tỉnh Nghệ An.

Chia sẻ:
NC

NSSC Nghệ An

nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Nghệ An.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất