Bỏ qua đến nội dung

Đảo chè Thanh Chương - Ốc đảo xanh ngọc bích giữa lòng hồ Cầu Cau

Nổi lên giữa mặt nước mênh mông của hồ thủy lợi vùng trung du miền Tây Nghệ An, đảo chè Thanh Chương là biểu tượng cảnh quan sinh thái nông nghiệp độc đáo bậc nhất Bắc Trung Bộ. Quần thể ốc đảo xanh ngắt soi bóng xuống làn nước phẳng lặng kết tinh sức lao động bền bỉ cùng bản sắc văn hóa trà xanh của cư dân đôi bờ sông Lam.

NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh những ốc đảo xanh mướt giữa mặt hồ tại đảo chè Thanh Chương

Dọc theo dải trung du miền Tây tỉnh Nghệ An nơi đường Hồ Chí Minh đi qua địa phận xã Thanh An thuộc huyện Thanh Chương, không gian bất ngờ mở rộng quanh lòng đập Cầu Cau trong vắt. Tại đây, đảo chè Thanh Chương hiện lên với hàng chục gò đồi bát úp phủ kín luống chè xếp tầng đồng tâm, tạo nên các ốc đảo chè bậc thang soi bóng trên diện tích mặt nước 83 ha.

Vị trí địa lý và lịch sử hình thành đảo chè Thanh Chương

Tọa lạc tại vùng chuyển tiếp địa mạo giữa đồng bằng ven sông Lam và sườn đông dãy Trường Sơn Bắc, đảo chè Thanh Chương sở hữu vị thế địa lý đặc biệt thuận lợi trên hành lang sinh thái miền Tây xứ Nghệ. Sự ra đời của danh thắng là kết quả giao thoa hài hòa giữa công trình trị thủy đập Cầu Cau và công cuộc khai hoang trồng chè bền bỉ của người dân địa phương.

Tọa độ bên trục đường Hồ Chí Minh và xã Thanh An

Về vị trí hành chính và không gian địa lý, quần thể đảo chè Thanh Chương nằm trên địa bàn xã Thanh An thuộc khu vực phía tây nam của huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Khu vực này cách trung tâm thành phố Vinh khoảng 50 km về hướng tây bắc và chỉ cách trục đường Hồ Chí Minh khoảng 200 mét theo đường nhánh dẫn vào lòng hồ. Nhờ nằm sát tuyến giao thông huyết mạch xuyên suốt miền Tây Nghệ An, vùng ốc đảo chè đóng vai trò như điểm kết nối chuỗi di sản từ vùng đồng bằng Nam Đàn, Đô Lương lên tới khu dự trữ sinh quyển vườn quốc gia Pù Mát ở phía tây và cánh đồng hoa hướng dương Nghĩa Đàn ở phía bắc.

Xét trên bình đồ địa mạo lưu vực sông Lam, xã Thanh An thuộc tiểu vùng đồi bát úp đặc trưng của miền trung du huyện Thanh Chương với độ cao dao động từ 35 đến 120 mét so với mực nước biển. Bao bọc phía tây nam là những dải núi thấp thuộc mạch nhánh Trường Sơn, trong khi phía đông bắc mở ra thung lũng sông Giăng và dòng sông Lam hiền hòa. Cấu trúc đồi lượn sóng chia cắt bởi các khe tụ thủy tự nhiên đã tạo tiền đề để khi ngăn đập giữ nước, các khe trũng biến thành lòng hồ sâu còn đỉnh các gò đồi cao trở thành những hòn đảo nổi giữa mặt nước.

Quá trình kiến tạo hồ thủy lợi đập Cầu Cau

Lịch sử hình thành của đảo chè Thanh Chương gắn liền mật thiết với quá trình xây dựng công trình thủy lợi đập Cầu Cau từ cuối thế kỷ XX. Để giải quyết bài toán khô hạn cho hàng trăm héc-ta đất canh tác của cư dân xã Thanh An cùng các vùng phụ cận thuộc huyện Thanh Chương, chính quyền và nhân dân địa phương đã đắp đập ngăn các dòng khe suối chảy từ dãy núi phía tây xuống thung lũng Cầu Cau, tạo nên hồ chứa có diện tích mặt nước 83 ha uốn lượn qua hàng chục gò đồi đất đỏ.

Bước ngoặt cảnh quan diễn ra từ cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, khi huyện Thanh Chương đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng vùng gò đồi sang phát triển cây chè nguyên liệu và chè xanh bản địa. Nhận thấy tầng đất feralit vàng đỏ trên các gò đảo giữa hồ có độ tơi xốp cao, thoát nước tốt và luôn hưởng độ ẩm dồi dào từ mặt hồ, hàng trăm hộ nông dân tại xã Thanh An đã san gạt từng bậc đất theo đường đồng mức để xuống giống chè. Nếu các vùng chè danh tiếng miền Bắc như đồi chè Tân Cương Thái Nguyên hay đồi chè trái tim Mộc Châu gắn liền với những dải đồi liên hoàn trên cạn, thì đảo chè Thanh Chương lại kiến tạo diện mạo khác biệt khi mỗi đồi chè là một hòn đảo độc lập giữa sóng nước, thường được ví như một vịnh Hạ Long thu nhỏ của miền trung du xứ Nghệ.

Cấu trúc cảnh quan sinh thái độc bản tại đảo chè Thanh Chương

Giá trị nổi bật nhất làm nên thương hiệu cảnh quan của đảo chè Thanh Chương chính là cấu trúc hình thái học của quần thể gò đảo đan cài vào mạng lưới mặt nước tự nhiên. Sự tương phản thị giác giữa sắc xanh ngọc bích của mặt hồ đập Cầu Cau và những dải lụa chè uốn lượn đồng tâm đã tạo nên một chỉnh thể sinh thái nông nghiệp đặc sắc tại Việt Nam.

Hệ thống ốc đảo chè bậc thang giữa lòng hồ

Khảo sát không gian quy hoạch vùng lòng hồ tại xã Thanh An, toàn bộ quần thể đảo chè Thanh Chương và đồi chè vệ tinh trải rộng trên diện tích hơn 420 ha, trong đó riêng phần lòng hồ đập Cầu Cau chiếm diện tích mặt nước 83 ha. Giữa mặt nước phẳng lặng ấy là hơn 30 đến 50 ốc đảo lớn nhỏ nằm rải rác từ thân đập chính kéo sâu vào các eo ngách phía chân núi, mỗi ốc đảo rộng từ 1 ha đến khoảng 5 ha.

Điểm đặc sắc về hình thái cảnh quan tại đây là cấu trúc ốc đảo chè bậc thang được thiết kế thuận theo địa hình tự nhiên của từng gò đồi. Do các quả đồi có dạng vòm bát úp với độ dốc sườn thoải từ 15 đến 30 độ, người nông dân trồng chè thành từng hàng khép kín chạy vòng quanh sườn đồi từ sát mép nước lên tới đỉnh đảo. Nhìn từ trên cao, mỗi ốc đảo chè bậc thang hiện lên như một vòng xoáy trôn ốc màu lục bảo hoặc những dấu vân tay khổng lồ in nổi trên nền nước xanh biếc, vừa giữ đất chống xói mòn vừa đón nhận tối đa ánh sáng mặt trời.

Hạng mục địa lý và cảnh quanThông số và vị trí ghi nhậnĐặc điểm cấu trúc tự nhiên và giá trị sinh thái
Vị trí hành chính và giao thôngThuộc xã Thanh An, huyện Thanh ChươngNằm sát trục đường Hồ Chí Minh, cách trung tâm TP Vinh khoảng 50 km
Quy mô công trình thủy lợiLòng hồ đập Cầu Cau rộng lớnSở hữu diện tích mặt nước 83 ha trong tổng quy hoạch vùng hơn 420 ha
Hình thái các đảo giữa hồQuần thể hơn 30–50 ốc đảo chè bậc thangMỗi đảo rộng từ 1 đến 5 ha, luống chè uốn lượn đồng tâm như vân tay
Thổ nhưỡng và điều kiện tự nhiênĐất feralit vàng đỏ trên đá phiến sétTầng đất dày giàu khoáng chất, được làm mát bởi hơi nước mặt hồ quanh năm
Giống chè và kỹ thuật canh tácChè PH1, LDP1, LDP2 và chè xanh bản địaTạo tán phẳng ngang lưng người, thu hái búp và lá truyền thống xứ Nghệ
Không gian văn hóa gắn kếtCội nguồn văn hóa nước chè xanh xứ NghệKết nối di tích đền Bạch Mã, ẩm thực nhút mít, gà xáo và dân ca Ví Giặm

Thảm thực vật trung du và tiểu khí hậu mặt nước

Yếu tố tự nhiên lý giải vì sao cây chè tại đảo chè Thanh Chương luôn giữ được sắc lá xanh đậm ngay cả trong mùa hè khắc nghiệt của miền Trung chính là cơ chế điều hòa vi khí hậu của lòng hồ đập Cầu Cau. Vùng đất huyện Thanh Chương vốn chịu ảnh hưởng của gió phơn tây nam khô nóng từ tháng 5 đến tháng 8. Tuy nhiên, tại xã Thanh An, khối nước trải rộng trên diện tích mặt nước 83 ha với độ sâu trung bình từ 5 đến 12 mét đã hoạt động như một hồ điều hòa nhiệt độ tự nhiên cho toàn bộ các ốc đảo.

Ban ngày, quá trình bốc hơi nước liên tục từ mặt hồ kết hợp với làn gió mát giúp giảm nhiệt độ bề mặt trên các ốc đảo chè bậc thang từ 3 đến 5 độ C so với vùng đồi cạn bên ngoài, đồng thời duy trì độ ẩm không khí ở mức 80% đến 88%. Về ban đêm và sáng sớm, sự chênh lệch nhiệt độ tạo nên lớp sương mù mỏng giăng mắc trên các tán chè, giúp búp chè tích lũy hàm lượng axit amin, tanin cùng tinh dầu thơm cao. Bên cạnh thảm chè, hệ sinh thái nơi đây còn có vành đai rừng phòng hộ phía thượng lưu đập Cầu Cau, nguồn thủy sản nước ngọt phong phú cùng các đàn cò trắng, diệc xám tìm về trú ngụ.

Kỹ thuật canh tác và bản sắc nông nghiệp đảo chè Thanh Chương

Đằng sau vẻ đẹp thơ mộng của những vòng xoáy xanh ngọc trên mặt nước đập Cầu Cau là kho tàng tri thức canh tác nông nghiệp đồi dốc được người nông dân huyện Thanh Chương đúc kết qua nhiều thế hệ. Mỗi đường lượn của luống chè tại đảo chè Thanh Chương đều phản ánh sự thích ứng thông minh của con người trước điều kiện địa hình và thổ nhưỡng trung du.

Nghệ thuật tạo tán chè đồng tâm ôm sườn đồi

Để kiến tạo nên những ốc đảo chè bậc thang có hình khối hoàn mỹ, cư dân xã Thanh An đã áp dụng quy trình thiết kế nương chè theo đường đồng mức địa hình chuẩn xác. Ngay từ khâu khai hoang làm đất trên các gò đảo giữa lòng đập Cầu Cau, thay vì bổ hố trồng chè theo hàng dọc dễ gây rửa trôi tầng đất mặt khi mưa rào, người dân xác định các đường đồng mức chạy vòng tròn bao quanh quả đồi. Đất trên sườn dốc được cuốc lật sâu từ 35 đến 40 cm, lên luống theo từng bậc thang rộng 1,2 đến 1,4 mét để giữ nước mưa và phân hữu cơ nuôi bộ rễ chè.

Cảnh quan những luống chè xanh uốn lượn bên mặt hồ tại đảo chè Thanh Chương
Cảnh quan những luống chè xanh uốn lượn bên mặt hồ tại đảo chè Thanh Chương

Hình 1 - Những luống chè xanh mướt được cắt tỉa đồng tâm ôm trọn sườn đồi bên làn nước trong xanh của đập Cầu Cau.

Khi cây chè bước vào giai đoạn kiến thiết cơ bản, kỹ thuật đốn tạo hình và hái tạo tán được người trồng chè huyện Thanh Chương thực hiện tỉ mỉ. Cây chè được đốn bấm ngọn định kỳ theo độ cao từ 45 cm đến khoảng 75 - 80 cm để kích thích các cành phân nhánh dày đặc, đan khít vào nhau tạo thành mặt tán phẳng phiu uốn theo độ dốc sườn đồi. Vào cuối mùa đông, nông dân trên đảo chè Thanh Chương tiến hành đốn phớt đồng loạt để cây chè nghỉ ngơi tích nhựa; khi mưa xuân rắc nhẹ trên mặt hồ đập Cầu Cau vào tháng 2 âm lịch, hàng triệu mầm chè xuân đồng loạt bật chồi non xanh mơn mởn phủ kín khắp các ốc đảo.

Giống chè bản địa và nếp sống cư dân ven đập

Cơ cấu giống chè canh tác trên các ốc đảo tại xã Thanh An là sự kết hợp hài hòa giữa giống chè trung du truyền thống của xứ Nghệ với các giống chè lai chất lượng cao như PH1, LDP1, LDP2. Bộ rễ cọc của cây chè ăn sâu xuống tầng đất cái để hút khoáng chất tự nhiên, giúp lá chè có phiến dày, màu xanh sẫm bóng mượt và hàm lượng polyphenol cao. Bên cạnh vùng nguyên liệu phục vụ chế biến chè búp khô, nhiều ốc đảo còn trồng giống chè xanh truyền thống tương đồng với vùng chè gay Anh Sơn lân cận để cung cấp cành chè tươi cho tập quán nấu nước chè xanh hằng ngày.

Do toàn bộ đồi chè nằm biệt lập giữa lòng đập Cầu Cau, mọi hoạt động đi lại, chăm sóc và vận chuyển chè sau thu hoạch của người dân xã Thanh An đều diễn ra trên mặt nước bằng thuyền nan hoặc xuồng máy nhỏ. Mỗi buổi sáng sớm từ lúc 5 giờ khi sương mù còn bảng lảng trên diện tích mặt nước 83 ha của lòng hồ, từ các bến thuyền dọc theo đường Hồ Chí Minh, từng đoàn thuyền của người nông dân lại rẽ sóng tiến vào các ốc đảo. Việc thu hái búp chè theo nguyên tắc "một tôm hai lá" và cắt tỉa cành chè bánh tẻ thường được hoàn tất trước khi nắng trưa lên cao để giữ trọn độ tươi giòn.

Giá trị văn hóa và di sản gắn liền đảo chè Thanh Chương

Không chỉ dừng lại ở giá trị kinh tế nông lâm thủy sản hay vẻ đẹp cảnh quan bề mặt, đảo chè Thanh Chương còn là không gian bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa tinh thần sâu sắc của vùng đất Thanh Chương. Từ bát nước chè xanh đậm tình làng nghĩa xóm đến những làn điệu dân ca và hệ thống di tích lịch sử bao quanh, tất cả đã bồi đắp chiều sâu nhân văn cho danh thắng bên đập Cầu Cau.

Không gian văn hóa nước chè xanh và ẩm thực bản địa

Trong đời sống văn hóa của người dân huyện Thanh Chương nói riêng và toàn tỉnh Nghệ An nói chung, cây chè trên các ốc đảo chè bậc thang gắn liền trực tiếp với văn hóa nước chè xanh đã tồn tại hàng trăm năm. Người xứ Nghệ có tập quán chọn những lá chè tươi bánh tẻ hái trực tiếp từ đồi chè xã Thanh An, vò nhẹ cho dập gân lá, tráng qua nước sôi rồi om trong nồi đất hoặc ấm tích cùng một lát gừng tươi giã nhỏ. Nước chè xanh Thanh Chương khi rót ra bát sứ có màu xanh vàng trong vắt như mật ong rừng, hương thơm nồng đượm, vị chát đượm nơi đầu lưỡi nhưng ngọt hậu sâu lắng nơi cuống họng. Những giá trị cốt lõi về cảnh quan, sinh thái và văn hóa bản địa của danh thắng được kết tinh qua năm phương diện tiêu biểu dưới đây.

  • Cấu trúc địa mạo ốc đảo độc bản: Quy tụ hơn 30–50 ốc đảo chè bậc thang uốn lượn đồng tâm giữa lòng hồ thủy lợi đập Cầu Cau có diện tích mặt nước 83 ha.
  • Tiểu khí hậu hồ nước trong lành: Sự giao hòa giữa mặt nước rộng lớn và thảm thực vật xanh mát giúp điều hòa nhiệt độ, làm dịu cái nắng gió Lào miền Trung.
  • Tri thức canh tác nông nghiệp bền vững: Kỹ thuật trồng chè theo đường đồng mức và tạo tán vòng cung giúp bảo vệ thổ nhưỡng đất feralit đồi dốc tại xã Thanh An.
  • Không gian văn hóa nước chè xanh: Lưu giữ tập quán om nước chè tươi đậm đà gắn liền với những làn điệu dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh mượt mà sâu lắng.
  • Tâm điểm kết nối di sản miền Tây xứ Nghệ: Nằm ngay sát trục đường Hồ Chí Minh, kết nối thuận lợi với mạng lưới di tích lịch sử, lễ hội và ẩm thực đặc sắc của huyện Thanh Chương.

Không gian văn hóa nước chè xanh trên các chòi lá giữa đảo chè Thanh Chương càng trở nên trọn vẹn khi đặt trong bức tranh ẩm thực truyền thống của quê hương Thanh Chương. Vùng đất này từ lâu đã nức tiếng với sản vật nhút Thanh Chương Nghệ An làm từ quả mít non thái sợi muối chua thanh mát, cùng món gà nấu xáo Thanh Chương dậy hương nghệ tươi, lá chanh và hành tăm bản địa. Bên cạnh đó, nguồn nước ngọt từ hệ thống sông suối miền Tây đổ về vùng Thanh Chương - Con Cuông còn nuôi dưỡng đặc sản cá mát sông Giăng thịt thơm chắc.

Kết nối mạch nguồn lịch sử trên đất học Thanh Chương

Vùng đất huyện Thanh Chương nơi có đảo chè Thanh Chương và hồ đập Cầu Cau vốn là vùng cổ địa giàu truyền thống lịch sử, khoa bảng và cách mạng bậc nhất xứ Nghệ. Cách cụm ốc đảo chè tại xã Thanh An không xa về phía đông nam thuộc xã Võ Liệt là ngôi đền cổ đền Bạch Mã Thanh Chương — một trong "Tứ linh từ" linh thiêng của vùng Nghệ Tĩnh. Ngôi đền thờ danh tướng Phan Đà, người anh hùng trẻ tuổi quê Thanh Chương đã đem nghĩa quân gia nhập nghĩa quân Lam Sơn và lập nhiều chiến công dưới cờ đại nghĩa của vua Lê Thái Tổ trong cuộc kháng chiến chống quân Minh thế kỷ XV. Hằng năm vào mùa xuân, không gian văn hóa nơi đây lại rộn ràng với lễ hội đền Bạch Mã Thanh Chương — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Không chỉ rạng danh trong lịch sử chống ngoại xâm, mảnh đất Thanh Chương còn là cái nôi kiên cường của phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh giai đoạn 1930 - 1931 với dấu mốc ngày 1 tháng 9 năm 1930, khi hơn hai vạn nông dân Thanh Chương nổi dậy lập nên chính quyền Xô Viết tại đình Võ Liệt. Truyền thống hiếu học bên dòng sông Lam và những đồi chè xanh huyện Thanh Chương còn sinh thành nên nhiều bậc danh nho, trí thức kiệt xuất, tiêu biểu là Giáo sư, học giả Đặng Thai Mai quê làng Lương Điền (xã Thanh Xuân). Sự hòa quyện giữa mạch nguồn lịch sử hào hùng, truyền thống khoa bảng và vẻ đẹp thanh bình của văn hóa nước chè xanh đã nâng tầm các ốc đảo chè trên hồ Cầu Cau thành biểu tượng văn hóa sinh thái đầy tự hào của xứ Nghệ.

Hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp sơn thủy hữu tình của hàng chục ốc đảo chè bậc thang xanh ngát giữa lòng đập Cầu Cau, bầu không khí trong lành trên diện tích mặt nước 83 ha cùng chiều sâu văn hóa nước chè xanh đậm nghĩa tình, đảo chè Thanh Chương xứng đáng là viên ngọc xanh sinh thái tiêu biểu bên trục đường Hồ Chí Minh của vùng đất miền Tây xứ Nghệ. Để tiếp tục tra cứu hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, danh nhân văn hóa và làng nghề truyền thống trên địa bàn toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Nghệ An NSSC nhằm khám phá toàn diện kho tàng di sản văn hiến của quê hương sông Lam núi Hồng.

Chia sẻ:
NC

NSSC Nghệ An

nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Nghệ An.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất