Bãi biển Cửa Lò - Tuyệt tác bờ cát trắng giữa hai dòng sông xứ Nghệ
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Được ôm ấp bởi hai cửa sông lớn đổ ra vịnh Bắc Bộ là cửa Lò ở phía bắc và cửa Hội ở phía nam, bãi biển Cửa Lò vươn mình theo hình cánh cung mềm mại suốt chiều dài hơn mười ki-lô-mét. Không chỉ sở hữu địa mạo bờ biển bồi tụ bằng phẳng hiếm có nhờ trầm tích thạch anh mịn màng, vùng biển này còn lưu giữ kho tàng lịch sử hàng hải, tín ngưỡng ngư nghiệp và đời sống văn hóa đặc sắc của cư dân duyên hải miền Trung.
Vị trí địa lý và lịch sử danh xưng của bãi biển Cửa Lò
Trong cấu trúc địa lý tự nhiên của dải đất ven biển Bắc Trung Bộ, khu vực phía đông nam tỉnh Nghệ An đóng vai trò là cửa ngõ giao thương đường thủy huyết mạch kết nối lưu vực sông Cả với vùng biển Đông rộng lớn. Giữa không gian giao thoa sinh thái sông – biển trù phú ấy, bãi biển Cửa Lò đã hình thành qua hàng vạn năm kiến tạo địa chất và in đậm dấu ấn trong các thư tịch cổ sử Việt Nam.
Thế đất giao hòa giữa hai cửa sông lớn
Xét về tọa độ địa lý hành chính, bãi biển Cửa Lò nằm cách trung tâm đô thị Vinh khoảng 16 ki-lô-mét về phía đông bắc, trải dài theo hướng tây bắc – đông nam từ vĩ độ 18°45' đến 18°50' Bắc. Điểm độc đáo tạo nên thế đất phong thủy hữu tình của danh thắng này là sự hiện diện của sông Cấm và sông Lam (sông Cả) bao bọc ở hai đầu bắc – nam như hai cánh tay vươn ra ôm trọn dải bờ cát dài khoảng 10,2 ki-lô-mét. Ở phía bắc, dòng sông Cấm bắt nguồn từ vùng núi Nghi Lộc đổ ra biển qua cửa Lò ngay sát chân núi Rú Cóc; ở phía nam, dòng sông Lam hùng vĩ sau hành trình xuyên qua đại ngàn xứ Nghệ đã hòa vào biển cả tại cửa Hội, tạo nên ranh giới tự nhiên với tỉnh Hà Tĩnh.
Nhờ địa hình nằm giữa hai cửa sông lớn nhưng có hệ thống đảo đá chắn phía trước, vùng bờ biển trung tâm không bị bùn sét phù sa làm đục nước như nhiều vùng biển cửa sông khác. Thay vào đó, dòng hải lưu ven bờ vịnh Bắc Bộ đã phân tách luồng phù sa mịn lắng đọng ở bãi triều hai đầu cửa sông, chỉ giữ lại những hạt cát thạch anh tinh khiết bồi đắp dọc suốt hơn mười ki-lô-mét bờ biển chính. Phía tây dải bờ biển là vùng đồng bằng ven biển kết nối trực tiếp với vùng đất địa linh từng được chọn làm nơi kiến thiết Phượng Hoàng Trung Đô dưới chân núi Quyết cùng ngôi đền thờ Hoàng đế Quang Trung núi Quyết uy nghiêm.
Nguồn gốc địa danh cổ từ cửa biển Xá Huân
Lịch sử tên gọi của vùng đất ven biển này phản ánh quá trình biến đổi ngôn ngữ từ tên Nôm bản địa sang chữ Hán trong các bộ quốc sử rồi trở lại tên gọi dân gian gần gũi. Theo ghi chép trong Đại Nam nhất thống chí và Đồng Khánh địa dư chí, cửa biển phía bắc nơi sông Cấm đổ ra biển xưa kia có tên chữ Hán là cửa biển Xá Huân (hay Xá Hợi, Quyền Hợi), trong khi cư dân vạn chài gọi bằng tên Nôm là Cửa Lò. Các nhà nghiên cứu địa danh học xứ Nghệ lý giải rằng tên gọi Cửa Lò bắt nguồn từ hình dáng địa hình cửa sông Cấm khi nhìn từ ngoài biển vào có núi Đầu Voi và đảo Lan Châu chụm lại như hai ông đầu rau tạo thành miệng lò hướng ra biển Đông, đồng thời gắn liền với nghề rèn đúc thuyền bè và lò nung vôi vỏ sò cổ truyền.
Trong lịch sử giữ nước từ thời Trần, thời Lê Sơ đến thời Tây Sơn, vùng cửa biển Xá Huân và cửa Hội luôn là căn cứ thủy quân chiến lược kiểm soát tuyến hải đạo Bắc – Nam. Đặc biệt vào thế kỷ XV, danh tướng khai quốc công thần nhà Hậu Lê là Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí đã được triều đình ban lộc điền và trấn thủ vùng đất Thượng Xá – Cửa Lò, mở mang các làng chài Vạn Lộc, Nghi Thủy, lập đền miếu và phát triển nghề đi biển. Đến năm 1907, nhận thấy vẻ đẹp cảnh quan và khí hậu biển trong lành hiếm có của vùng bờ cát trắng, người Pháp đã bắt đầu khảo sát quy hoạch khu vực này thành điểm nghỉ dưỡng biển nổi tiếng của Đông Dương.
Đặc điểm địa mạo tự nhiên và thủy văn tại bãi biển Cửa Lò
Sức hấp dẫn tự nhiên của bãi biển Cửa Lò được quyết định bởi sự kết hợp hoàn hảo giữa cấu trúc địa chất trầm tích kỷ Đệ Tứ, chế độ động lực học sóng biển vịnh Bắc Bộ và tiểu khí hậu hải dương ôn hòa. Toàn bộ dải bờ biển được phân chia tự nhiên thành các phân khu liên hoàn gồm bãi tắm Thu Thủy và Nghi Hòa, bãi tắm Nghi Hương cùng vùng sinh thái cửa sông Cửa Hội.
Cấu tạo thềm cát thạch anh và rừng phi lao
Về mặt địa chất trầm tích, thềm cát tại bãi biển Cửa Lò hình thành từ quá trình phong hóa đá granit và đá cát kết dọc lưu vực sông Cấm và sông Lam, trải qua hàng vạn năm được sóng biển sàng lọc, mài tròn và bồi tụ thành dải cát rộng từ 150 đến hơn 250 mét. Cát biển tại đây có hàm lượng thạch anh tinh khiết rất cao xen lẫn bột vỏ sinh vật biển nhỏ mịn, tạo nên bề mặt bãi cát phẳng lì, độ chặt kết cấu tốt và hoàn toàn không có bùn lầy hay đá ngầm sắc nhọn. Độ dốc tự nhiên của thềm đáy biển vô cùng thoai thoải, trung bình chỉ từ 1 đến 2 độ, giúp mực nước biển biến đổi từ từ khi tiến ra xa bờ.
Chạy dọc theo phía trong thềm cát suốt chiều dài từ phường Nghi Thủy, Thu Thủy qua Nghi Hương xuống tới Nghi Hòa là dải rừng phi lao chắn cát kết hợp cùng những rặng dừa xanh và cây bàng biển cổ thụ. Trong điều kiện tự nhiên của vùng duyên hải Bắc Trung Bộ thường xuyên chịu tác động của gió mùa Đông Bắc và bão biển, vành đai rừng phi lao chắn cát đóng vai trò như một lá chắn sinh thái sống động: hệ rễ chùm ăn sâu vào lòng cát giúp cố định các cồn cát ven bờ không bị gió cuốn xâm thực vào khu dân cư phía trong, đồng thời tán lá kim dày đặc giúp lọc bụi muối biển và điều hòa nhiệt độ không khí suốt mùa hạ.
| Tiêu chí tự nhiên và địa mạo | Thông số khoa học ghi nhận tại bãi biển Cửa Lò | Ý nghĩa cảnh quan và giá trị sinh thái |
|---|---|---|
| Chiều dài đường bờ biển | Khoảng 10,2 km kéo dài từ cửa Lò đến cửa Hội | Tạo lập dải bờ biển hình cánh cung liền mạch, khoáng đạt |
| Độ dốc thềm cát ngầm | Thoai thoải từ 1 đến 2 độ, không có hố xoáy ngầm | Đảm bảo sự ổn định của địa hình đáy biển và dòng chảy ven bờ |
| Thành phần trầm tích bãi biển | Cát thạch anh hạt mịn màu trắng ngà và vàng nhạt | Độ phẳng mịn cao, nước biển trong xanh không bị vẩn đục |
| Hàm lượng muối hòa tan | Độ mặn nước biển đạt khoảng 3,4% đến 3,5% | Cao hơn mức trung bình nhiều vùng biển cửa sông, giàu khoáng chất |
| Cấu trúc phân khu tự nhiên | Phân khu Nghi Thủy, bãi tắm Thu Thủy và Nghi Hòa, Nghi Hương | Ngăn cách tự nhiên bởi mũi đá đảo Lan Châu tạo các vũng biển êm |
| Hệ thống đảo chắn sóng | Đảo Lan Châu sát bờ và cụm đảo Song Ngư ngoài khơi | Giảm thiểu cường độ sóng lớn từ biển Đông đổ trực tiếp vào bờ |
Chế độ sóng biển, thủy triều và khí hậu bốn mùa
Vùng nước bãi biển Cửa Lò chịu chi phối của chế độ nhật triều không đều đặc trưng của phần nam vịnh Bắc Bộ, với biên độ thủy triều trung bình dao động từ 1,8 đến 3,2 mét. Do nằm ở khoảng cách vừa phải so với hai cửa sông lớn và có dòng hải lưu ven bờ hoạt động mạnh, nước biển tại khu vực trung tâm Nghi Hương cùng bãi tắm Thu Thủy và Nghi Hòa có độ trong suốt cao, hàm lượng muối khoáng ổn định ở mức 3,4 đến 3,5 phần trăm cùng nhiệt độ nước biển mùa hè dao động dễ chịu từ 25 đến 28 độ C.
Đặc biệt, nhờ sự che chắn của mũi đá Lan Châu ở phía bắc và cụm đảo Song Ngư nằm án ngữ cách bờ hơn bốn ki-lô-mét về phía đông nam, những đợt sóng lớn từ ngoài khơi biển Đông khi tiến vào vùng vịnh Cửa Lò đều được giảm tốc và phân tán năng lượng. Sóng biển vỗ vào bờ cát luôn giữ nhịp điệu êm dịu, chiều cao sóng trung bình chỉ khoảng 0,5 đến 0,8 mét, xếp thành từng lớp bọt trắng xóa trải dài trên mặt cát phẳng. Khí hậu vùng biển mang tính chất nhiệt đới gió mùa có sự điều hòa của đại dương với gần 1.800 giờ nắng mỗi năm và làn gió biển Đông Nam mát rượi làm dịu hẳn cái nắng gió Lào đặc trưng của miền Tây xứ Nghệ.

Hình 1 - Dải bờ cát phẳng mịn uốn lượn bên làn nước biển trong xanh tại bãi biển Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.
Quần thể đảo đá và danh thắng bao quanh bãi biển Cửa Lò
Điểm nhấn kiến tạo nên vẻ đẹp sơn thủy hữu tình và làm phong phú thêm cấu trúc cảnh quan của bãi biển Cửa Lò chính là sự hiện diện của hai hòn đảo tự nhiên nổi tiếng xứ Nghệ. Nếu đảo Lan Châu nằm ngay sát mép sóng phía bắc tạo thế dựa vững chãi, thì cụm đảo Song Ngư ngoài khơi xa lại tựa như bức bình phong xanh biếc giữa trùng khơi.
Hình thế đảo Lan Châu và lầu Nghinh Phong cổ
Nằm ngay điểm đầu phía bắc của bãi biển, nơi dòng sông Cấm hội lưu cùng sóng biển Đông là thắng cảnh đảo Lan Châu Cửa Lò (thường gọi là đảo Rú Cóc vì hình dáng hòn đảo vươn mình ra biển tựa như một chú cóc khổng lồ đang chầu về phía đại dương). Điểm kỳ thú về địa mạo của đảo Lan Châu là sự biến đổi diện mạo theo chu kỳ thủy triều: khi nước triều dâng cao, phần eo cát thấp phía tây chìm dưới nước biến khối núi đá thành hòn đảo độc lập; khi thủy triều rút xuống, dải cát trắng lộ ra nối liền đảo với đất liền thành một bán đảo tự nhiên.
Phía đông đảo Lan Châu hướng thẳng ra biển lớn là những vách đá thạch anh và đá trầm tích dựng đứng bị sóng gió bào mòn qua hàng triệu năm tạo thành những ghềnh đá đa hình thái như bãi đá nhảy, mũi Đầu Rồng và các hốc đá hàm ếch kỳ vĩ. Trên đỉnh cao nhất của đảo Lan Châu hiện vẫn bảo tồn công trình kiến trúc lầu Nghinh Phong xây dựng từ năm 1936. Từ vị trí lầu Nghinh Phong và ngọn hải đăng Cửa Lò phóng tầm mắt ra bốn phương, người quan sát có thể thu trọn vào tầm nhìn toàn cảnh dải cát trắng uốn lượn suốt mười ki-lô-mét về phía nam, cửa biển Xá Huân ở phía bắc và vùng đất Nghi Lộc ở phía tây — nơi nổi tiếng với giống cam Xã Đoài Nghệ An tiến vua trứ danh.
Cụm đảo Song Ngư ngoài khơi và ngôi chùa cổ
Cách bờ bãi biển Cửa Lò khoảng 4,2 ki-lô-mét về phía đông nam ngoài khơi vịnh Bắc Bộ là cụm đảo Song Ngư (đảo Ngư hay hòn Ngư). Cụm đảo gồm hai hòn đảo đá lớn nhỏ nằm kề sát nhau: hòn lớn cao 133 mét và hòn nhỏ cao 88 mét so với mực nước biển, nhìn từ đất liền ra trông hệt như hai con cá khổng lồ đang bơi chụm đầu vào nhau giữa sóng biếc. Do cấu tạo từ đá cuội kết và đá cát kết cổ đại với lớp thổ nhưỡng giàu khoáng chất, sườn đảo Song Ngư được bao phủ bởi thảm thực vật rừng nhiệt đới hải đảo xanh tốt quanh năm, là nơi cư trú của nhiều loài chim biển, khỉ, sơn dương cùng rạn đá ngầm giàu sinh vật thủy sinh.
Trên phần đất bằng phẳng nối giữa hai đỉnh núi của đảo Song Ngư tọa lạc ngôi chùa cổ Song Ngư (chùa Đảo Ngư) khởi dựng từ thế kỷ XIII dưới triều nhà Trần. Trải qua hơn bảy thế kỷ tồn tại nơi đầu sóng ngọn gió, chùa cổ Song Ngư gồm chùa Thượng và chùa Hạ thờ Phật Thích Ca cùng thần Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn và Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí — những vị tướng lĩnh từng chỉ huy thủy quân trấn giữ vùng biển Nghệ Tĩnh. Trong sân chùa dưới bóng hai cây lộc vừng cổ thụ hàng trăm năm tuổi còn có giếng Ngọc kè đá cuội tự nhiên; dù nằm giữa bốn bề nước biển mặn nhưng mạch nước ngầm trong giếng Ngọc luôn ngọt lành, mát lạnh quanh năm.
Đời sống văn hóa biển và bảo tồn sinh thái bãi biển Cửa Lò
Song hành cùng vẻ đẹp cảnh quan địa mạo tự nhiên, sức sống bền bỉ của bãi biển Cửa Lò được bồi đắp từ nền văn hóa vạn chài lâu đời của cư dân các làng biển Nghi Thủy, Thu Thủy, Nghi Tân, Nghi Hải. Trải qua hàng trăm năm gắn bó mật thiết với biển khơi, người dân nơi đây đã kiến tạo nên hệ thống lễ hội tâm linh, nghề thủ công chế biến hải sản truyền thống và ý thức gìn giữ môi trường sinh thái biển.
Bản sắc văn hóa vạn chài và làng nghề biển
Trong đời sống tâm linh của ngư dân vùng biển Cửa Lò – Cửa Hội, tín ngưỡng thờ Cá Ông (Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần) giữ vị trí thiêng liêng bậc nhất. Tại các làng chài cổ như làng Mai Bảng, làng Yên Lương (phường Nghi Thủy) hay phường Nghi Hải đều có đền thờ Cá Ông và các bậc tiền hiền mở đất như đền Vạn Lộc, đền Mai Bảng, đền Yên Lương. Cứ mỗi dịp lễ hội cầu ngư đầu mùa biển mới, tiếng trống hội và những câu hát dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh mang âm hưởng chèo cạn, hò kéo lưới lại vang lên rộn rã bên bến cá Nghi Thủy, thể hiện lòng biết ơn biển mẹ và tinh thần đoàn kết tương trợ giữa trùng khơi.
Nguồn tài nguyên hải sản phong phú tại vùng nước giao thoa sông Cấm và sông Lam cũng là cái nôi sản sinh ra những sản vật ẩm thực và làng nghề chế biến danh tiếng. Nổi bật trong văn hóa ẩm thực bản địa là thức quà mực nháy Cửa Lò được ngư dân câu đêm ngoài khơi đảo Lan Châu và đảo Ngư khi thân mực còn trong suốt lấp lánh ánh lân tinh, hay món cháo nghêu Cửa Lò nấu từ giống nghêu tự nhiên vùng cửa sông kết hợp hành tăm thơm nồng. Bên cạnh đó, từ nguồn cá cơm, cá nục tươi đánh bắt tại ngư trường địa phương, các nghệ nhân tại làng nghề nước mắm Hải Giang 1 và vùng Nghi Hải đã duy trì kỹ thuật ủ chượp truyền thống suốt hàng trăm năm để làm nên thương hiệu nước mắm Cửa Hội có sắc vàng cánh gián óng ả và vị ngọt đằm tự nhiên.
Định hướng bảo tồn cảnh quan và môi trường biển
Năm 2014, khu vực Cửa Lò được công nhận là đô thị du lịch biển đầu tiên của cả nước, khẳng định vị thế tiêu biểu của danh thắng trên bản đồ biển đảo Việt Nam. Để gìn giữ vẻ đẹp nguyên sơ của bãi biển Cửa Lò trước tác động của biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa ven biển, công tác bảo tồn cảnh quan tự nhiên và hệ sinh thái biển đảo được triển khai qua bốn nhiệm vụ cốt lõi sau:
- Bảo vệ và phục hồi vành đai rừng phòng hộ ven biển: Duy trì diện tích rừng phi lao chắn cát, dừa biển và hệ thực vật ngập mặn tại vùng cửa sông Cấm, cửa Hội nhằm chống xói lở bờ biển, ngăn cát bay và bảo vệ tầng nước ngọt ngầm ven bờ.
- Giữ gìn không gian tự nhiên thông thoáng dọc thềm cát: Quy hoạch không gian công viên cây xanh mở phía đông đường Bình Minh, bảo vệ dải bãi cát tự nhiên liên hoàn cho bãi tắm Thu Thủy và Nghi Hòa cùng phân khu Nghi Hương.
- Bảo tồn đa dạng sinh học quanh các đảo tiền tiêu: Nghiêm cấm các hoạt động khai thác hải sản hủy diệt hoặc xâm hại địa hình đá tự nhiên quanh đảo Lan Châu và cụm đảo Song Ngư, bảo vệ sinh cảnh sinh sản của các loài thủy sản bản địa.
- Gìn giữ di sản văn hóa làng chài gắn với sinh kế bền vững: Bảo tồn kiến trúc các ngôi đền cổ ven biển, phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Cá Ông, lễ hội đền Vạn Lộc, lễ hội cầu ngư Nghi Thủy và hỗ trợ các làng nghề chế biến hải sản truyền thống bảo vệ môi trường biển.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử và sự vận động không ngừng của tự nhiên, bãi biển Cửa Lò vẫn giữ trọn vẻ đẹp khoáng đạt của dải cát trắng mịn màng ôm lấy làn nước biếc giữa hai cửa sông lớn của quê hương xứ Nghệ. Nhằm cung cấp nguồn tư liệu chuẩn xác và toàn diện về hệ thống danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử cùng bản sắc văn hóa địa phương, chuyên trang Nghệ An NSSC tiếp tục đồng hành cùng độc giả trên hành trình khám phá kho tàng di sản tỉnh Nghệ An.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Nghệ An.
Bài liên quan
Vườn quốc gia Pù Mát - Kho tàng sinh quyển nguyên sinh miền Tây xứ Nghệ
Vườn quốc gia Pù Mát trải rộng hơn 94.800 ha trên dãy Trường Sơn Bắc, là vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An và nơi sinh sống của loài Sao la.
Điều phối người đón khách ở Khe Rạn: một lịch chung, rõ người thay
Điều phối người đón khách ở Khe Rạn với lịch chung, rõ người thay và cách bàn giao thông tin, giúp nhóm phục vụ chủ động, giảm chồng chéo khi nhận khách.
Bếp đón khách cộng đồng Nghệ An: khóa thực đơn trước khi đi chợ
Bếp đón khách cộng đồng Nghệ An: chốt thực đơn, số suất và tiền cọc trước khi đi chợ để giảm lãng phí, bảo vệ công sức người nấu và giữ an toàn bữa ăn.



