Bỏ qua đến nội dung

Nước mắm Cửa Hội - Tinh hoa giọt mắm cốt nhĩ hạ thổ nơi cửa biển sông Lam

Được ủ chượp thủ công nơi cửa biển sông Lam giao hòa cùng sóng nước Đông Hải, nước mắm Cửa Hội mang sắc vàng cánh gián sóng sánh và hương thơm nồng đượm của cá cơm tươi chín ngấu dưới nắng gió miền Trung. Sản vật này còn tạo dấu ấn riêng biệt nhờ kỹ thuật hạ thổ dưới lớp cát biển giúp hậu vị đạm cá ngọt dịu sâu lắng.

NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nghệ nhân làng nghề Hải Giang 1 kiểm tra chum sành ủ chượp nước mắm Cửa Hội tại Cửa Lò Nghệ An

Dọc theo dải bờ biển phía nam thị xã Cửa Lò nơi dòng Lam Giang đổ ra đại dương, những dãy chum sành và bể chượp nối tiếp nhau tạo nên diện mạo đặc trưng của nghề chế biến hải sản truyền thống xứ Nghệ. Trải qua nhiều thế kỷ gắn bó với nhịp sống vạn chài, nước mắm Cửa Hội đã vươn lên thành biểu tượng ẩm thực tiêu biểu của vùng đất ven biển Bắc Trung Bộ, lưu giữ trọn vẹn tri thức dân gian trong từng giọt cốt nhĩ tinh khiết.

Cội nguồn lịch sử và địa thế biển sản sinh nước mắm Cửa Hội

Sự hình thành của nghề làm mắm tại vùng cửa biển phía đông nam tỉnh Nghệ An bắt nguồn từ điều kiện thủy văn đặc thù và lịch sử định cư lâu đời của cư dân ven biển. Sự giao thoa giữa dòng nước ngọt phù sa thượng nguồn và dòng hải lưu mặn mòi của vịnh Bắc Bộ đã kiến tạo nên ngư trường trù phú nuôi dưỡng nghề truyền thống qua nhiều thế hệ.

Dấu ấn vạn chài cổ nơi cửa biển Hội Thống

Cửa Hội xưa kia được biết đến với tên gọi cửa biển Hội Thống, là nơi dòng sông Lam hoàn tất hành trình hàng trăm cây số để hòa vào biển Đông. Địa thế giao hội giữa sông và biển giúp vùng nước nơi đây nhận lượng phù sa cùng sinh vật phù du dồi dào, thu hút các đàn cá nổi di cư về kiếm ăn theo mùa. Ngay bên cạnh không gian sóng nước của bãi biển Cửa Lò và ghềnh đá trầm mặc tại đảo Lan Châu Cửa Lò, các xóm chài cổ thuộc vùng Nghi Hải đã sớm hình thành nhịp sống bám biển quanh năm.

Khi những chuyến thuyền đánh bắt trở về đầy ắp cá tươi vào mùa biển lặng, nhu cầu bảo quản nguồn thực phẩm dự trữ cho mùa mưa bão trở nên cấp thiết. Cư dân vạn chài đã đúc kết kinh nghiệm đem cá tươi ướp cùng muối hạt theo tỷ lệ truyền khẩu, xếp vào chum vại sành rồi phơi dưới nắng gắt. Theo năm tháng, kỹ thuật chượp cá ban đầu được hoàn thiện dần thành quy trình chế biến mắm cốt nhĩ tinh tế, gắn liền với những câu hò lao động và nhịp điệu dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh vang vọng trên bến thuyền mỗi buổi bình minh.

Bước chuyển mình từ xí nghiệp quốc doanh đến làng nghề

Bước sang nửa sau thế kỷ hai mươi, nghề chế biến nước mắm tại vùng cửa biển Cửa Hội ghi nhận giai đoạn phát triển mang tính bước ngoặt với sự ra đời của các trạm hải sản, Xí nghiệp Đánh cá Cửa Hội và Quốc doanh Thủy sản Nghệ An từ thập niên 1950–1960. Tại các cơ sở tập trung này, kinh nghiệm dân gian của ngư dân địa phương lần đầu tiên được kết hợp cùng quy trình kiểm soát kỹ thuật bài bản, đào tạo nên đội ngũ thợ lành nghề nắm vững nguyên lý sinh hóa của quá trình thủy phân đạm cá.

Khi nền kinh tế chuyển đổi sang cơ chế mới, những người thợ giàu tâm huyết từng gắn bó với xí nghiệp quốc doanh đã trở về các khối phố ven biển phường Nghi Hải để mở rộng quy mô sản xuất hộ gia đình. Tiêu biểu nhất là làng nghề nước mắm Hải Giang 1, đơn vị được Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An công nhận danh hiệu làng nghề truyền thống năm 2010 và được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể năm 2013. Sự cộng hưởng giữa truyền thống làng nghề thủ công và quy trình quản lý chất lượng của các doanh nghiệp thủy sản lâu năm đã tạo dựng nền tảng vững chắc cho danh tiếng nước mắm Cửa Hội trên khắp mọi miền đất nước.

Tiêu chí bách khoaThông tin đặc trưng của đặc sản nước mắm Cửa Hội
Vùng địa lý bản địaKhu vực cửa biển Cửa Hội, phường Nghi Hải và Nghi Hòa, thị xã Cửa Lò, tỉnh Nghệ An
Hạt nhân làng nghềKhối Hải Giang 1 (công nhận làng nghề năm 2010, bảo hộ nhãn hiệu năm 2013) và các cơ sở Cửa Hội
Nguyên liệu cốt lõiCá cơm than, cá cơm trắng, cá trỏng đánh bắt tại ngư trường vịnh Bắc Bộ kết hợp muối biển lưu kho
Thời gian ủ chượpTừ 12 đến 24 tháng đối với chượp thông thường và kéo dài tới 36 tháng đối với dòng hạ thổ
Kỹ thuật đặc trưngỦ chượp đánh khuấy kết hợp gài nén phơi nắng gió Lào, kéo rút nỏ và hạ thổ trong cát biển sạch
Phẩm chất cảm quanSắc vàng rơm đến nâu cánh gián trong suốt, sánh đặc tự nhiên, thơm dịu và ngọt hậu đạm cá

Tiêu chuẩn tuyển chọn nguyên liệu khắt khe của nước mắm Cửa Hội

Phẩm chất thượng hạng của một mẻ mắm truyền thống được quyết định ngay từ khâu tuyển lựa nguyên liệu tại bến cá. Người làm nghề tại Cửa Hội luôn tuân thủ nguyên tắc thuần khiết chỉ sử dụng cá biển tươi và muối hạt tự nhiên, tuyệt đối không can thiệp bằng phụ gia tổng hợp hay chất xúc tác công nghiệp.

Nguồn cá cơm than đánh bắt đúng vụ từ ngư trường

Thành phần cốt lõi quyết định hàm lượng đạm cá tự nhiên và hương thơm đặc trưng của nước mắm Cửa Hội là các loài cá nổi kích thước nhỏ sinh sống tại vùng biển Nghệ An, trong đó quý nhất là cá cơm than, cá cơm sọc tiêu, cá cơm trắng và cá trỏng. Theo kinh nghiệm của các nghệ nhân cao niên tại vùng Nghi Hải, mùa cá cơm rộ nhất kéo dài từ tháng giêng đến tháng tư âm lịch và vụ thu từ tháng bảy đến tháng tám âm lịch, khi đàn cá cơm vào mùa vỗ béo nên thân tròn mẩy và tích lũy lượng protein dồi dào nhất.

Cá nguyên liệu đưa vào bể chượp bắt buộc phải là cá lưới vây đánh bắt trong ngày tại vùng biển gần bờ, vận chuyển nhanh về bến Cửa Hội khi mắt cá còn trong veo và vảy ánh bạc. Người làm mắm không sử dụng cá đã qua ướp đá lạnh dài ngày hay cá dập nát, bởi nước đá ngọt ngấm vào thớ thịt làm giảm áp suất thẩm thấu của muối. Trước khi trộn muối, mẻ cá được rửa nhẹ bằng chính nước biển sạch để loại bỏ tạp chất, giữ trọn hệ enzyme protease nội sinh trong nội tạng cá cơm.

Hạt muối biển lưu kho nhả hết vị chát đắng

Nếu cá cơm tạo nên chiều sâu vị ngọt hậu thì hạt muối đóng vai trò là tác nhân bảo quản tự nhiên và điều tiết tốc độ lên men sinh học. Các hộ sản xuất tại Cửa Hội thường tuyển chọn nguồn muối hạt truyền thống kết tinh trên những cánh đồng muối sạch vùng ven biển Quỳnh Lưu và Diễn Châu với hạt to đều, săn chắc và sắc trắng trong ánh óng.

Điểm tinh tế trong bí quyết nghề biển xứ Nghệ nằm ở quy định bắt buộc phải dùng muối biển lưu kho tối thiểu từ mười hai tháng đến hai năm trước khi đưa vào trộn chượp. Muối mới thu hoạch thường chứa hàm lượng đáng kể các hợp chất muối gốc magie và canxi gây ra vị chát đắng đầu lưỡi. Khi được chất thành đống cao trong kho thoáng gió qua suốt bốn mùa, hơi ẩm tự nhiên làm các hợp chất gây chát này chảy rỉ dần xuống nền kho, chỉ để lại những hạt natri clorua thuần khiết mang vị mặn đằm dịu.

Nghệ thuật ủ chượp và hạ thổ độc bản của nước mắm Cửa Hội

Quá trình chuyển hóa từ thịt cá cơm tươi thành những giọt mắm sóng sánh tại vùng cửa biển sông Lam là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa quy luật sinh hóa tự nhiên và bàn tay chăm sóc bền bỉ của con người. Khí hậu đặc trưng của miền Trung với những đợt nắng gắt mùa hè và gió Tây Nam khô nóng trở thành lợi thế thiên nhiên thúc đẩy quá trình chín ngấu của chượp cá.

Kỹ thuật gài nén phơi nắng và kéo rút nỏ dài ngày

Ngay sau khi cá cơm tươi ráo nước biển, người thợ tiến hành trộn cá với muối theo tỷ lệ vàng truyền thống khoảng ba phần cá một phần muối tùy theo độ béo của từng mẻ cá. Hỗn hợp cá muối được đưa vào các chum sành nung già hoặc các bể chượp xây lót gạch men sạch sẽ đặt lộ thiên giữa sân nắng. Phương pháp ủ chượp truyền thống tại Cửa Hội kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật đánh khuấy phơi nắng với kỹ thuật gài nén bằng vỉ tre và đá cuội.

Ban ngày, dưới nền nhiệt độ cao từ 36 đến 40 độ C của mùa nắng gió Lào xứ Nghệ, nắp chum và mái che bể chượp được mở ra để đón ánh nắng mặt trời trực tiếp, giúp kích hoạt hệ enzyme trong ruột cá phân giải chuỗi protein phức tạp thành các axit amin tự do đồng thời làm bay hơi các hợp chất gây mùi tanh. Định kỳ hàng tuần trong suốt 12 đến 18 tháng, người thợ thực hiện thao tác náo đảo và bơm tuần hoàn nước bổi từ đáy bể lên tưới đều khắp bề mặt chượp. Khi thịt cá đã phân hủy hoàn toàn và lắng thành lớp bã mịn đóng vai trò như màng lọc tự nhiên ở đáy bể, công đoạn kéo rút nỏ được tiến hành chậm rãi qua lỗ lù gắn ống nỏ bọc lưới lọc, thu về từng giọt nước mắm nhĩ nguyên chất trong vắt.

Nghệ nhân thực hiện quy trình hạ thổ chai nước mắm Cửa Hội dưới lớp cát biển sạch tại làng nghề Hải Giang 1
Nghệ nhân thực hiện quy trình hạ thổ chai nước mắm Cửa Hội dưới lớp cát biển sạch tại làng nghề Hải Giang 1

Bí quyết hạ thổ dưới cát biển làm dịu hậu vị

Bên cạnh quy trình ủ chượp phơi nắng thông thường, điều làm nên bản sắc khác biệt giúp thương hiệu vùng Cửa Hội vang danh chính là kỹ thuật chế tác dòng nước mắm hạ thổ độc đáo tại khối Hải Giang 1. Sau khi những giọt mắm cốt đầu tiên được rút ra từ bể chượp 15 đến 18 tháng và lọc sạch cặn tự nhiên, người thợ rót mắm vào các chai thủy tinh dày hoặc hũ sành đậy kín nút rồi đem chôn sâu dưới những hố cát biển trắng mịn đã được sàng lọc và phơi khô khử trùng.

Lớp cát biển dày bao bọc xung quanh đóng vai trò như một buồng điều nhiệt tự nhiên hoàn hảo, giữ cho nhiệt độ của nước mắm bên trong luôn ổn định, mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông, tránh sự tác động trực tiếp của tia cực tím và biến thiên nhiệt độ đột ngột. Trải qua thời gian hạ thổ kéo dài thêm từ 10 đến 24 tháng dưới lòng đất, các phản ứng ổn định cấu trúc đạm diễn ra âm thầm nhưng sâu sắc, giúp dòng mắm sau khi khai thổ chuyển sang sắc nâu cánh gián trầm mặc, mùi thơm đằm thắm dịu nhẹ và hậu vị ngọt thanh ngân dài.

Phẩm chất cảm quan và giá trị di sản của nước mắm Cửa Hội

Mỗi giọt mắm thành phẩm ra đời từ vùng cửa biển Cửa Hội là kết tinh của biển cả, nắng gió và sự nhẫn nại suốt hàng trăm ngày đêm của người dân xứ Nghệ. Không chỉ dừng lại ở vai trò một gia vị thiết yếu, sản vật này còn mang trong mình giá trị văn hóa tinh thần sâu sắc của cộng đồng cư dân ven biển.

Dòng nước mắm Cửa Hội cốt nhĩ vàng cánh gián sóng sánh chảy ra từ ống nỏ truyền thống
Dòng nước mắm Cửa Hội cốt nhĩ vàng cánh gián sóng sánh chảy ra từ ống nỏ truyền thống

Sắc màu cánh gián sóng sánh cùng hương vị đạm cá

Khi rót ra bát sứ trắng, nước mắm Cửa Hội chuẩn vị hiện lên với độ trong suốt cao, không vẩn đục và ánh lên sắc vàng rơm óng ả như mật ong rừng hoặc màu nâu cánh gián đậm đà đối với dòng mắm ủ lâu năm. Độ sánh của mắm hoàn toàn tự nhiên do mật độ các phân tử axit amin và khoáng chất hòa tan ở nồng độ cao. Độ đạm tự nhiên của dòng mắm cốt nơi đây thường đạt mức từ 30 đến trên 40 độ đạm nitơ toàn phần, cung cấp hơn mười loại axit amin thiết yếu:

  • Sắc thái thị giác chuẩn mực: Nước mắm trong vắt, ánh màu vàng mật ong đến nâu cánh gián tự nhiên, khi nghiêng bát thấy độ sánh mượt bám nhẹ trên thành sứ.
  • Cấu trúc hương thơm tự nhiên: Mùi thơm dịu nhẹ nhưng sâu lắng, lan tỏa hương cá cơm chín nắng hòa quyện cùng vị mặn thanh khiết của gió biển.
  • Trải nghiệm vị giác đa tầng: Chạm đầu lưỡi là vị mặn đằm vừa phải, không gắt chát, ngay sau đó chuyển sang vị ngọt hậu đậm đà và ấm áp lan tỏa khắp khoang miệng.
  • Độ tinh khiết sinh học: Tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chí ba không gồm không phẩm màu tổng hợp, không chất bảo quản hóa học và không hương liệu nhân tạo.

Vị thế thương hiệu trong văn hóa ẩm thực xứ Nghệ

Trong đời sống ẩm thực thường nhật cũng như những mâm cỗ lễ Tết của người Nghệ An, bát nước mắm cốt đặt giữa mâm cơm luôn giữ vị trí trung tâm gắn kết các món ăn. Hương vị đậm đà của giọt mắm vùng cửa biển làm dậy lên độ ngọt tươi của đĩa mực nháy Cửa Lò vừa câu từ biển đêm, tôn vinh vị thanh ngọt của tô cháo nghêu Cửa Lò nóng hổi hay trở thành thức chấm không thể tách rời bên đĩa bánh mướt Diễn Châu mềm mịn. Nếu vùng đồng bằng và trung du tự hào với sản vật lên men từ hạt đậu tương là tương Nam Đàn Nghệ An thì dải đất ven biển lại khẳng định bản sắc qua những giọt mắm cốt nhĩ mặn mòi từ đại dương.

Hiện nay, các dòng sản phẩm chế biến tại khu vực Cửa Hội và Nghi Hải đã vinh dự đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao đến 4 sao cấp tỉnh, đồng thời được bảo hộ sở hữu trí tuệ và vươn ra nhiều thị trường trong nước lẫn quốc tế. Trên hành trình số hóa và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương, chuyên trang Nghệ An NSSC ghi nhận nghề làm mắm truyền thống vùng cửa sông Lam như một minh chứng sống động cho sự giao hòa giữa tri thức bản địa và khát vọng nâng tầm thương hiệu nông thủy sản Việt.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử từ những vạn chài cổ xưa bên bến Hội Thống đến các hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến chuẩn mực hôm nay, nước mắm Cửa Hội vẫn vẹn nguyên cốt cách mộc mạc mà sâu sắc của con người xứ Nghệ. Giữ gìn từng bể chượp phơi nắng và từng mẻ mắm hạ thổ nơi cửa biển chính là bảo tồn mạch nguồn văn hóa biển cả quý báu cho các thế hệ mai sau.

Chia sẻ:
NC

NSSC Nghệ An

nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Nghệ An.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất