Vườn quốc gia Pù Mát - Kho tàng sinh quyển nguyên sinh miền Tây xứ Nghệ
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Trong ngôn ngữ truyền thống của đồng bào dân tộc Thái bản địa, danh xưng Pù Mát mang ý nghĩa là những sườn núi cao dốc đứng vươn thẳng lên tầng mây đại ngàn biên giới Việt – Lào. Với đỉnh núi trung tâm cao tới 1.841 mét so với mực nước biển, vườn quốc gia Pù Mát đóng vai trò như một bức tường thành sinh học kỳ vĩ, nơi lưu giữ những loài thú cổ sinh quý hiếm bậc nhất hành tinh cùng hệ thống sông suối thác ghềnh nguyên sơ.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của vườn quốc gia Pù Mát
Nằm ở khu vực miền núi phía tây nam của tỉnh Nghệ An, vườn quốc gia Pù Mát trải rộng trên địa giới hành chính của ba huyện Anh Sơn, Con Cuông và Tương Dương, có đường biên giới quốc gia dài khoảng 61 ki-lô-mét tiếp giáp trực tiếp với Khu bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia Nam Chouan của nước bạn Lào. Sự giao thoa giữa địa chất kiến tạo cổ đại của sườn đông Trường Sơn với chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa đã tạo nên một chỉnh thể địa hình hiểm trở bậc nhất miền Trung.
Địa hình sườn đông dãy Bắc Trường Sơn hùng vĩ
Xét trên bản đồ địa lý tự nhiên Việt Nam, toàn bộ diện tích vùng lõi 94.804 héc-ta và vùng đệm khoảng 86.000 héc-ta của vườn quốc gia Pù Mát tọa lạc trong tọa độ từ 18°46' đến 19°12' vĩ độ Bắc và từ 104°24' đến 104°56' kinh độ Đông. Khu vực này thuộc phân đoạn tiêu biểu nhất của sườn đông dãy Bắc Trường Sơn, nơi địa hình bị chia cắt cực kỳ phức tạp bởi các dãy núi cao chạy song song theo hướng tây bắc – đông nam và thấp dần về phía thung lũng sông Lam ở phía đông bắc. Hơn 90 phần trăm diện tích tự nhiên của vườn quốc gia có độ dốc địa hình trên 25 độ, trong đó nhiều vách núi đá cát kết, đá phiến sét và đá vôi karst có độ dốc dựng đứng từ 45 đến trên 60 độ.
Cấu trúc địa hình của toàn vùng được phân thành ba dạng địa mạo rõ rệt theo đai độ cao từ 100 mét đến gần 2.000 mét. Phía nam và tây nam sát đường biên giới Việt – Lào là đai núi cao hiểm trở cấu tạo từ đá granit và đá biến chất cổ sinh, nổi bật với đỉnh Pù Mát cao 1.841 mét quanh năm mây mù bao phủ, cùng các đỉnh núi kế cận như Pù Xâm Liệm (1.743 mét), Pù Đên Đinh (1.608 mét) và Pù Lôm. Khu vực trung tâm là hệ thống đồi núi trung bình bị cắt xẻ sâu bởi mạng lưới khe suối dày đặc như khe Choang, khe Thơi, khe Khặng, khe Bu, khe Kèm. Phía bắc và đông bắc chuyển tiếp sang vùng thung lũng karst đá vôi và các bồn trũng kiến tạo dọc theo lưu vực sông Con (tức sông Giăng) trước khi hợp lưu vào dòng sông Lam tại huyện Con Cuông.
Lịch sử hình thành và ý nghĩa tên gọi Pù Mát
Về nguồn gốc danh xưng, từ bao đời nay cộng đồng người Thái sinh sống tại các bản làng ven rừng thuộc huyện Con Cuông và Tương Dương đã gọi ngọn núi cao sừng sững phía chân trời tây nam là Pù Mát. Trong hệ thống từ vựng tiếng Thái cổ vùng Tây Nghệ An, từ "Pù" có nghĩa là núi hoặc đỉnh núi, còn "Mát" mang nghĩa là con dốc cao dựng đứng hoặc sườn núi cheo leo hiểm trở. Như vậy, tên gọi Pù Mát phản ánh trực quan đặc trưng địa mạo của khối núi trung tâm có đỉnh Pù Mát cao 1.841 mét với những sườn đá dốc ngược thách thức bước chân con người, nơi được cư dân bản địa tôn kính như ngọn núi thiêng che chở cho nguồn nước và muông thú đại ngàn.
Quá trình xác lập vị thế pháp lý bảo tồn cho khu vực rừng nguyên sinh này bắt đầu từ những cuộc điều tra lâm học và sinh học quy mô lớn vào đầu thập niên 1990. Ngày 28 tháng 12 năm 1995, Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An ban hành quyết định thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát nhằm bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng đặc dụng biên giới. Trước những phát hiện khoa học mang tầm vóc quốc tế về khu hệ động thực vật đặc hữu Trường Sơn tại đây, ngày 08 tháng 11 năm 2001, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 174/2001/QĐ-TTg chính thức chuyển hạng Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát thành vườn quốc gia Pù Mát. Đến ngày 18 tháng 09 năm 2007, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã công nhận Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An là Khu dự trữ sinh quyển thế giới có diện tích lớn nhất Đông Nam Á (hơn 1,3 triệu héc-ta), trong đó Pù Mát giữ vai trò là vùng lõi lớn và quan trọng nhất.
Thảm thực vật và đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Pù Mát
Nhờ vị trí địa lý nằm ở điểm giao hội của các luồng thực vật Ấn Độ – Mã Lai, Hoa Nam và Himalaya kết hợp với địa hình núi cao hiểm trở ít chịu tác động của con người, vườn quốc gia Pù Mát bảo lưu được diện tích rừng kín thường xanh nhiệt đới nguyên sinh liền vùng lớn bậc nhất khu vực Bắc Trung Bộ. Nơi đây được giới bảo tồn thiên nhiên quốc tế ví như một bảo tàng nguồn gen sống động của dãy Trường Sơn.
Quần xã thực vật nguyên sinh phân tầng theo độ cao
Theo số liệu điều tra thực vật học toàn diện của các viện nghiên cứu trong nước và quốc tế, hệ thực vật tại vườn quốc gia Pù Mát hiện ghi nhận tới 2.494 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 931 chi và 202 họ thực vật khác nhau, trong đó có hơn 70 loài quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN. Ở đai độ cao dưới 700 mét dọc các thung lũng ẩm ướt là ưu hợp rừng kín thường xanh nhiệt đới mưa mùa cây lá rộng với cấu trúc năm tầng tán hoàn chỉnh; tầng vượt tán vươn cao từ 35 đến 45 mét quy tụ những loài cây gỗ lớn họ Dầu, chò chỉ, chò nâu, lim xanh, gụ mật, sến mật và táu mặt quỷ.
Đặc biệt, nằm ngay trên tuyến Quốc lộ 7A đi qua phân khu rừng thuộc xã Tam Đình, huyện Tương Dương là thắng cảnh sinh thái rừng săng lẻ Tương Dương rộng hơn 70 héc-ta — một quần thể rừng thuần loài cây săng lẻ cổ thụ cao vút từ 30 đến 40 mét, thân cây thẳng tắp màu trắng bạc chuyển sắc lá xanh mướt vào mùa hạ và nở hoa tím biếc mỗi độ thu về. Khi tiến lên đai á nhiệt đới núi trung bình và núi cao từ 800 mét đến đỉnh Pù Mát cao 1.841 mét, thảm thực vật chuyển sang kiểu rừng hỗn giao lá rộng – lá kim và rừng lùn đỉnh núi phủ đầy rêu địa y, nơi sinh trưởng của những quần thể pơ mu cổ thụ hàng trăm năm tuổi, sa mu dầu, thông nàng, dẻ tùng và bách xanh núi đá.
| Nhóm sinh vật và tiêu chí bảo tồn | Số lượng loài và thông số khoa học ghi nhận | Các loài đặc hữu, quý hiếm tiêu biểu trong Sách Đỏ |
|---|---|---|
| Diện tích quy hoạch bảo tồn | Vùng lõi rộng 94.804 ha, vùng đệm rộng khoảng 86.000 ha | Vùng lõi trung tâm của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An |
| Hệ thực vật bậc cao có mạch | 2.494 loài thuộc 931 chi, 202 họ (70 loài trong Sách Đỏ) | Pơ mu, sa mu dầu, săng lẻ, chò chỉ, trầm hương, lan hài vệ nữ |
| Khu hệ thú hoang dã | 132 loài thuộc 30 họ, 11 bộ (93 loài thú lớn và thú nhỏ quý) | Loài thú quý hiếm Sao la, mang lớn, thỏ vằn Trường Sơn, vượn đen má trắng |
| Khu hệ chim rừng | 361 loài thuộc 49 họ, 14 bộ (25 loài nguy cấp toàn cầu) | Trĩ sao, gà lôi trắng, hồng hoàng, niệc nâu, khướu mỏ dài |
| Khu hệ bò sát và lưỡng cư | 86 loài bò sát và lưỡng cư (14 loài có tên trong Sách Đỏ) | Rùa hộp trán vàng miền Trung, kỳ đà vân, rắn hổ chúa, ếch gai |
| Khu hệ cá nước ngọt và côn trùng | 83 loài cá suối cùng hơn 1.084 loài côn trùng rừng | Cá mát bản địa, cá lăng, cá chiên suối trên lưu vực sông Giăng |
Sinh cảnh trú ngụ của loài thú quý hiếm Sao la
Trên bản đồ động vật học thế giới, tên tuổi của vùng rừng biên giới Pù Mát – Vũ Quang gắn liền với một trong những khám phá chấn động nhất của ngành sinh học thế kỷ XX: việc phát hiện ra loài thú quý hiếm Sao la (Pseudoryx nghetinhensis — tên khoa học đặt theo địa danh Nghệ Tĩnh). Được mệnh danh là "Kỳ lân châu Á", Sao la là loài thú móng guốc sừng dài cổ xưa sinh sống ẩn mình tại các khe suối ẩm ướt dưới tán rừng kín thường xanh nhiệt đới trên sườn đông dãy Bắc Trường Sơn. Tháng 10 năm 1998, hệ thống bẫy ảnh tự động của các nhà khoa học đặt trong rừng sâu Pù Mát đã ghi lại được những bức ảnh ngoài tự nhiên đầu tiên của loài Sao la tại khu vực này, khẳng định đây là một trong những sinh cảnh cốt lõi cuối cùng của loài thú cực kỳ nguy cấp này trên Trái Đất.
Không chỉ có loài thú quý hiếm Sao la, khu hệ thú gồm 132 loài tại vườn quốc gia còn quy tụ hàng loạt loài thú đặc hữu của dãy Trường Sơn mới được khoa học phát hiện trong những thập kỷ gần đây như mang lớn, mang Trường Sơn, thỏ vằn Trường Sơn và cầy vằn bắc. Trên những vòm cây gỗ cao ở khu vực khe Khặng, khe Choang, vườn quốc gia hiện bảo tồn một trong những quần thể vượn đen má trắng và chà vá chân nâu lớn nhất Việt Nam với hàng trăm đàn thường xuyên cất tiếng hót vang vọng mỗi buổi bình minh, cùng sự hiện diện của voi châu Á, bò tót, gấu chó, gấu ngựa và báo hoa mai.

Hình 1 - Dòng sông Giăng uốn lượn giữa những dãy núi rừng nguyên sinh trùng điệp tại vườn quốc gia Pù Mát, tỉnh Nghệ An.
Các phân khu cảnh quan thủy văn kỳ vĩ trong vườn quốc gia Pù Mát
Hệ thống núi cao mưa nhiều quanh năm trên dãy Bắc Trường Sơn đã biến vườn quốc gia Pù Mát thành một đài nước tự nhiên khổng lồ cung cấp nguồn thủy văn cho toàn bộ miền Tây xứ Nghệ. Sự cắt xẻ của dòng chảy qua các đứt gãy địa tầng đá vôi và đá cát kết đã chạm khắc nên những tuyệt tác thác nước, suối ngầm và hẻm vực sông sâu kỳ vĩ.
Thác Kem trắng xóa và mạch ngầm khe Nước Mọc
Nằm ở độ cao khoảng 600 mét so với mực nước biển trong vùng lõi rừng nguyên sinh thuộc xã Yên Khê, huyện Con Cuông là danh thắng thác Kem Con Cuông — thường được đồng bào dân tộc Thái gọi là thác Khe Kèm hay Bổ Bố (nghĩa là dải lụa trắng). Bắt nguồn từ những mạch suối lạnh trên sườn núi cao đổ xuống đứt gãy địa chất dựng đứng, dòng thác buông mình từ độ cao khoảng 150 mét qua ba bậc đá dốc khoảng 80 độ, tung bọt trắng xóa suốt bốn mùa giữa vách đá phủ đầy rêu xanh và dương xỉ cổ đại. Nhờ hơi nước mát lạnh tỏa ra từ chân thác kết hợp với tán rừng già che phủ, nhiệt độ không khí quanh thác Kem luôn thấp hơn vùng đồng bằng từ 6 đến 8 độ C, tạo nên một ốc đảo vi khí hậu mát lành giữa mùa hè miền Trung.
Trên tuyến hành trình dẫn vào khu vực thác Kem, tạo hóa còn ban tặng cho vùng đệm vườn quốc gia hiện tượng địa chất thủy văn độc đáo tại khe Nước Mọc (đồng bào Thái gọi là Tạ Bó). Tại đây, từ dưới chân hệ thống núi đá vôi trầm tích cổ, một dòng sông ngầm chảy xuyên qua lòng núi đá bất ngờ phun trào thẳng từ dưới lòng đất lên qua các khe đá xếp chồng, tạo thành dòng suối trong vắt không bao giờ cạn. Điểm kỳ diệu của khe Nước Mọc là chế độ nhiệt độ nước ngược chiều với thời tiết bên ngoài: vào mùa hè nắng nóng, làn nước phun lên từ lòng núi đá sâu mang lại cảm giác mát lạnh; ngược lại vào mùa đông giá rét, dòng nước vừa trồi lên lại ấm áp tỏa làn sương mỏng trên mặt suối.
Dòng chảy sông Giăng và dấu tích lịch sử vùng biên
Chảy xuyên qua phần bắc của vùng lõi và vùng đệm vườn quốc gia trên địa bàn xã Môn Sơn (huyện Con Cuông) là dòng sông Giăng (sông Con) — phụ lưu hữu ngạn thơ mộng của dòng sông Lam. Bắt nguồn từ những dãy núi cao trên biên giới Việt – Lào, dòng sông Giăng uốn lượn qua những hẻm vực núi đá vôi dựng đứng, hai bên bờ là rừng cây cổ thụ và những vạt tre nứa rủ bóng xuống mặt nước xanh màu ngọc bích. Dưới lòng sông đá cuội sạch trong với dòng nước chảy xiết giàu oxy là môi trường sinh sống tự nhiên của loài cá suối đặc sản mang tên cá mát sông Giăng — loài cá thân dẹp vảy ánh bạc chỉ ăn rêu đá tinh khiết dưới đáy ghềnh, từ lâu đã đi vào ẩm thực cổ truyền của người Thái xứ Nghệ.
Không chỉ mang giá trị cảnh quan sinh thái, vùng cửa ngõ dẫn vào lưu vực sông Giăng và núi rừng Pù Mát tại huyện Con Cuông còn lưu giữ di tích lịch sử vô giá từ thế kỷ XIV là bia Ma Nhai Kỷ công bi văn Con Cuông. Được khắc trực tiếp vào vách núi đá vôi Thành Nam bên bờ sông Lam vào tháng Chạp năm Ất Hợi (1335) dưới triều vua Trần Hiến Tông, văn bia cổ gồm 14 dòng chữ Hán do danh nho Nguyễn Trung Ngạn biên soạn đã ghi lại sự kiện Thượng hoàng Trần Minh Tông thân chinh đi tuần thú giữ yên bờ cõi biên viễn phía tây Nghệ An, trở thành văn bia Ma Nhai cổ xưa nhất ở Việt Nam.
Giá trị sinh quyển và văn hóa bản địa tại vườn quốc gia Pù Mát
Sức sống của vườn quốc gia Pù Mát không chỉ nằm ở những cánh rừng già nguyên sinh hay hệ động thực vật quý hiếm, mà còn gắn liền hữu cơ với không gian văn hóa truyền thống của các cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống lâu đời tại vùng lõi và vùng đệm. Sự giao hòa giữa tri thức bản địa và khoa học bảo tồn hiện đại đã làm nên giá trị cốt lõi của danh hiệu sinh quyển thế giới.
Không gian văn hóa người Thái và tộc người Đan Lai
Bao quanh vùng lõi và sinh sống tại vùng đệm của vườn quốc gia là cộng đồng các dân tộc Thái, Khơ Mú, Mông, Kinh và đặc biệt là tộc người Đan Lai (nhóm địa phương thuộc dân tộc Thổ). Tại thung lũng Co Phạt và bản Búng nằm sâu trong vùng lõi thượng nguồn sông Giăng thuộc xã Môn Sơn, huyện Con Cuông là địa bàn cư trú truyền thống của tộc người Đan Lai — cộng đồng cư dân ít người có lịch sử hàng trăm năm ngược dòng sông Giăng vào rừng sâu Pù Mát lập bản, từng lưu giữ tập quán "ngủ ngồi" độc đáo bên bếp lửa để canh phòng thú dữ và giữ ấm giữa sương rừng.
Tại các bản làng vùng đệm như bản Nưa, bản Thái Minh, bản Xiềng, bản Khe Rạn, đồng bào dân tộc Thái vẫn bảo lưu trọn vẹn kiến trúc nhà sàn gỗ cổ truyền, chữ Thái cổ Lai Pao cùng các nghi lễ tâm linh như lễ Xăng Khan của người Thái Nghệ An (Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhằm tạ ơn các thầy mo và cầu an cho bản làng). Đời sống văn hóa lao động dọc hành lang sinh quyển Tây Nghệ An còn kết tinh qua kỹ nghệ đan mâm, đan ép xôi tinh xảo từ mây rừng tại làng nghề đan lát bản Thái Minh, nghệ thuật dệt hoa văn thổ cẩm giao thoa mật thiết với làng dệt thổ cẩm Hoa Tiến, cùng kho tàng sản vật đặc trưng của ba huyện Anh Sơn, Con Cuông, Tương Dương như thức uống chè gay Anh Sơn, thức quà bánh gai Dừa Anh Sơn, món bò giàng Tương Dương hun khói củi rừng và giống xoài Tương Dương Nghệ An thơm ngọt.
Công tác bảo tồn vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển
Với vai trò là hạt nhân cốt lõi của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, công tác quản lý bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học tại vườn quốc gia Pù Mát được triển khai theo mô hình quản trị tiên tiến kết hợp giữa lực lượng kiểm lâm chuyên trách, các tổ chức bảo tồn quốc tế và cộng đồng bản địa:
- Ứng dụng công nghệ SMART và bẫy ảnh kỹ thuật số trong giám sát sinh học: Thiết lập mạng lưới hàng trăm trạm bẫy ảnh tự động xuyên suốt các đai cao từ thung lũng khe Nước Mọc lên tới đỉnh Pù Mát cao 1.841 mét để theo dõi quần thể loài thú quý hiếm Sao la, thỏ vằn Trường Sơn, vượn đen má trắng và các loài thú ăn thịt lớn.
- Vận hành trung tâm cứu hộ và bảo tồn động vật hoang dã: Phối hợp cùng các chuyên gia sinh học thực hiện cứu hộ, phục hồi tập tính tự nhiên và tái thả về rừng kín thường xanh nhiệt đới hàng trăm cá thể tê tê Java, rùa hộp, linh trưởng và chim rừng quý hiếm mỗi năm.
- Bảo vệ nghiêm ngặt hành lang đa dạng sinh học biên giới Việt – Lào: Tăng cường tuần tra rừng xuyên biên giới trên dãy Bắc Trường Sơn, ngăn chặn triệt để tình trạng săn bắt bẫy thú và khai thác lâm sản trái phép.
- Hỗ trợ sinh kế bền vững cho cộng đồng vùng lõi và vùng đệm: Đồng hành cùng đồng bào Thái và tộc người Đan Lai tại Môn Sơn, Yên Khê, Châu Khê phát triển nghề thủ công đan lát, trồng dược liệu dưới tán rừng và bảo vệ nguồn thủy sản tự nhiên trên lưu vực sông Giăng.
Sừng sững giữa đại ngàn biên giới phía tây Tổ quốc, vườn quốc gia Pù Mát không chỉ là lá phổi xanh vĩnh cửu bảo vệ môi trường sinh thái khu vực Bắc Trung Bộ mà còn là biểu tượng cho sự chung sống hài hòa giữa con người và thiên nhiên hoang dã. Để tra cứu trọn vẹn hệ thống dữ liệu bách khoa về các khu bảo tồn thiên nhiên, di tích lịch sử và bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Nghệ An NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Nghệ An.
Bài liên quan
Điều phối người đón khách ở Khe Rạn: một lịch chung, rõ người thay
Điều phối người đón khách ở Khe Rạn với lịch chung, rõ người thay và cách bàn giao thông tin, giúp nhóm phục vụ chủ động, giảm chồng chéo khi nhận khách.
Bếp đón khách cộng đồng Nghệ An: khóa thực đơn trước khi đi chợ
Bếp đón khách cộng đồng Nghệ An: chốt thực đơn, số suất và tiền cọc trước khi đi chợ để giảm lãng phí, bảo vệ công sức người nấu và giữ an toàn bữa ăn.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.



