Đền Bạch Mã Thanh Chương - Dấu ấn kiến trúc cổ kính tôn vinh danh tướng Phan Đà
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Trong tâm thức văn hóa của cư dân vùng thượng nguồn xứ Nghệ, câu truyền tụng dân gian "Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng" đã khẳng định vị thế thiêng liêng của đền Bạch Mã Thanh Chương suốt gần sáu thế kỷ qua. Công trình di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia này không chỉ lưu giữ ký ức hào hùng về người anh hùng trẻ tuổi Phan Đà mà còn phô diễn kỹ nghệ chạm khắc mộc truyền thống tinh xảo từ triều Hậu Lê sang triều Nguyễn.
Cội nguồn lịch sử gắn với danh tướng tại đền Bạch Mã Thanh Chương
Mỗi ngôi cổ miếu trên dải đất miền Trung đều mang trong mình một mạch nguồn lịch sử gắn liền với công cuộc bảo vệ bờ cõi của dân tộc. Tại vùng đất xã Võ Liệt, sự ra đời của ngôi đền gắn chặt với cuộc đời, võ công và tấm lòng trung liệt của danh tướng Phan Đà trong buổi đầu cuộc kháng chiến chống quân Minh thế kỷ XV.
Thân thế người anh hùng trẻ tuổi Phan Đà
Theo thần phả lưu giữ tại di tích cùng các nguồn sử liệu địa chí xứ Nghệ, danh tướng Phan Đà sinh vào đầu thế kỷ XV trong một gia đình nông dân nghèo giàu truyền thống nhân nghĩa tại thôn Chi Linh, xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương. Ngay từ thuở thiếu thời, cậu bé họ Phan đã bộc lộ tư chất thông tuệ, diện mạo khôi ngô, tính tình cương trực và đặc biệt say mê rèn luyện võ nghệ, bắn cung, cưỡi ngựa. Người dân vùng hữu ngạn sông Lam và lưu vực dòng sông Giăng đương thời thường trìu mến gọi ông là bậc "trẻ kỳ đồng". Khi vùng đất Hoan Châu chịu ách cai trị hà khắc của chính quyền đô hộ nhà Minh đầu thế kỷ XV, chàng trai trẻ tại Võ Liệt đã sớm tập hợp thanh niên trai tráng trong vùng, bí mật rèn đúc vũ khí, tích trữ lương thảo và luyện tập trận pháp tại vùng đồi núi ven sông.
Bước ngoặt lịch sử mở ra vào năm 1418 khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Bình Định Vương Lê Lợi khởi xướng lan rộng từ Thanh Hóa vào miền Tây xứ Nghệ. Đến năm 1424, thực hiện chiến lược tiến quân vào Nghệ An xây dựng căn cứ địa lâu dài, đại quân Lam Sơn tiến qua Thanh Chương và nhận được sự hưởng ứng nồng nhiệt của hào kiệt bản địa. Khi ấy, Phan Đà mới tròn mười tám tuổi đã dẫn đầu đội nghĩa binh tinh nhuệ vùng Võ Liệt đến yết kiến chủ tướng Lê Lợi, dâng trọn lực lượng xin gia nhập nghĩa quân. Cùng sát cánh với những bậc khai quốc công thần kiệt xuất trên đất Nghệ An như danh tướng Nguyễn Xí, vị tướng trẻ họ Phan đã lập nên nhiều chiến công hiển hách dọc lưu vực sông Lam, góp phần giải phóng châu Trà Lân.
Hình ảnh đặc trưng in đậm trong tâm trí quân sĩ đương thời là mỗi khi xung trận, vị tướng trẻ Phan Đà luôn khoác chiến bào trắng, đầu đội mũ bạc, tay cầm trường kiếm và cưỡi trên lưng tuấn mã sắc trắng như tuyết. Giữa chiến trường khói lửa, bóng dáng vị tướng áo trắng cưỡi ngựa bạch tả xung hữu đột mở đường cho đại quân tiến công khiến đối phương kính sợ gọi ông là vị thần Bạch Mã. Trong một lần đích thân dẫn toán kỵ binh đi trinh sát địa hình tại vùng hạ lưu, lực lượng của ông không may rơi vào ổ phục kích dày đặc. Dù kiên cường vung kiếm phá vây bảo toàn tính mạng cho đồng đội, ông đã bị trọng thương nặng nề. Con ngựa bạch trung thành dồn hết sức lực phi nước đại vượt qua vòng vây, bơi qua sông đưa người chủ tướng trẻ tuổi trở về doanh trại trước khi ông trút hơi thở cuối cùng ở tuổi hai mươi tư.
Sắc phong Bạch Mã tôn thần dưới triều Hậu Lê
Sự hy sinh anh dũng của người tướng trẻ vùng Võ Liệt để lại niềm tiếc thương vô hạn cho tướng sĩ nghĩa quân và nhân dân Thanh Chương. Tương truyền, nơi thi hài ông được ngựa chiến đưa về bên bờ sông thuộc thôn Tân Hà đã được mối trắng đùn đất đắp thành ngôi mộ lớn chỉ sau một đêm. Đến năm 1428, sau khi hoàn thành đại nghiệp bình Ngô và lên ngôi hoàng đế, vua Lê Thái Tổ ban chiếu xét thưởng công lao của các bậc công thần tử tiết vì nghĩa lớn. Cảm kích trước khí phách trung dũng của vị tướng trẻ quê Thanh Chương, nhà vua truy phong Phan Đà mỹ tự Đô đốc Đông chinh Đại vương, xếp vào bậc Thượng đẳng tối linh thần.
Cùng với đạo sắc phong cao quý, triều đình nhà Lê cấp ngân khố quốc gia và giao cho quan lại Nghệ An phối hợp cùng nhân dân bản địa khởi dựng ngôi đền quy mô ngay trên mảnh đất ghi dấu sự hóa thân của ngài. Do sinh thời vị danh tướng luôn gắn liền với chiến bào trắng và tuấn mã bạch câu, nhân dân cùng triều đình trang trọng định danh ngôi cổ tự là đền Bạch Mã Thanh Chương. Trải qua các triều đại Lê Trung Hưng, Tây Sơn đến triều Nguyễn, ngôi đền đều được liệt vào hàng "Quốc tế", định kỳ triều đình cử quan đầu tỉnh mang lễ vật về chủ trì đại lễ tế thần và ban tặng hơn một trăm đạo sắc phong qua nhiều thế kỷ.
Không chỉ là không gian tưởng niệm danh tướng thời trung đại, đền Bạch Mã Thanh Chương còn là chứng nhân lịch sử trong dòng chảy cách mạng cận hiện đại. Vào những năm 1930 - 1931, khi làn sóng đấu tranh dâng cao trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, khuôn viên cổ kính của ngôi đền tại xã Võ Liệt đã trở thành điểm hội họp bí mật và tập hợp quần chúng nông dân Thanh Chương, bồi đắp nên tầng giá trị lịch sử kép quý giá trên quê hương xứ Nghệ.
Bố cục không gian và nghệ thuật kiến trúc đền Bạch Mã Thanh Chương
Vượt qua sự thử thách khắc nghiệt của thời gian và khí hậu miền Trung, công trình vẫn bảo lưu được diện mạo kiến trúc gỗ cổ truyền bề thế. Toàn bộ tổng thể đền Bạch Mã Thanh Chương được quy hoạch theo triết lý phong thủy phương Đông hài hòa giữa thế núi, dáng sông và không gian làng mạc cổ truyền vùng trung du.
Quần thể Tam quan và Nghi môn uy nghiêm
Tọa lạc trên khu đất cao ráo tại thôn Tân Hà, mặt tiền của đền Bạch Mã Thanh Chương hướng về phía Nam, nơi có dòng sông Lam và dòng sông Giăng uốn lượn ôm lấy vùng đất địa linh. Bao bọc xung quanh khuôn viên di tích là những hàng cây cổ thụ rợp bóng mát quanh năm, tạo nên bầu không khí tĩnh mịch, trang nghiêm. Điểm nhấn mở đầu cho trục thần đạo là công trình Nghi môn đền Bạch Mã được xây dựng kiên cố bằng gạch vữa truyền thống kết hợp nghệ thuật đắp nổi sành sứ đặc sắc. Hệ thống cổng gồm ba lối vào theo thức Tam quan cổ truyền, ở giữa là lối chính vòm cuốn cao rộng với gác lầu hai tầng tám mái uy nghi, hai bên tả hữu là hai cổng phụ cân xứng.
Trên đỉnh mái của lầu Nghi môn và các đầu đao cong vút là những cụm phù điêu "Lưỡng long chầu nguyệt", "Hổ phù", "Nghê chầu" được tạo tác bằng mảnh sành men màu truyền thống. Các trụ biểu đều khắc nổi những đôi câu đối chữ Hán ca ngợi công đức hộ quốc cứu dân của vị Thượng đẳng thần. Ngay phía trước vòm cổng chính là đôi tượng ngựa chiến kích thước lớn đứng đối xứng hai bên gồm ngựa trắng (Bạch Mã) và ngựa hồng (Hồng Mã), tái hiện kỷ vật gắn liền với cuộc đời chinh chiến của danh tướng Phan Đà.
Kết cấu chồng diêm tám mái nơi nhà Hạ điện
Bước qua cổng Nghi môn và khoảng sân gạch rộng rãi là tòa nhà Hạ điện, hạng mục kiến trúc được giới nghiên cứu mỹ thuật cổ đánh giá là kiệt tác độc đáo bậc nhất trong tổng thể đền Bạch Mã Thanh Chương. Khác với lối làm nhà bái đường thông thường ở các ngôi đền làng Bắc Trung Bộ, nhà Hạ điện tại đây được kiến tạo theo thức kiến trúc chồng diêm tám mái (hai tầng tám mái) bề thế và thanh thoát. Công trình có bình đồ hình chữ nhật gồm ba gian hai hồi, bộ khung chịu lực hoàn toàn bằng gỗ lim đại thụ liên kết chặt chẽ qua hệ thống mộng mẹo chính xác. Tầng mái dưới xòe rộng che chở toàn bộ hiên đền, trong khi tầng mái trên vươn cao tạo khoảng thông gió và lấy ánh sáng tự nhiên cho không gian hành lễ.
Hệ thống tám mái của tòa Hạ điện lợp ngói mũi hài cổ truyền nung thủ công từ đất sét bản địa, trải qua hàng trăm năm đã phủ lớp rêu phong trầm mặc. Ở tám góc mái là tám đầu đao uốn cong mềm mại vươn lên bầu trời, trên bờ nóc đắp nổi hình tượng rồng cuốn thủy và lân hí cầu uyển chuyển. Bên trong nhà Hạ điện, hệ thống cột cái, cột quân và cột hiên bằng gỗ lim đứng vững trên chân tảng đá xanh đục đẽo hình cánh sen, kết hợp vì kèo "chồng rường giá chiêng" tạo không gian mở phô diễn kỹ nghệ chạm khắc gỗ.

Không gian thờ tự thâm nghiêm tại Trung và Thượng điện
Nối tiếp tòa Hạ điện theo trục dọc Bắc - Nam là tòa Trung điện và tòa Thượng điện (Hậu cung), hợp thành bố cục kiểu chữ "Tam" liên hoàn đặc trưng thời Lê - Nguyễn. Tòa Trung điện gồm ba gian hai chái rộng rãi, sử dụng hệ vì kèo gỗ lim vững chắc với các bức cốn, đầu dư chạm lộng đề tài tứ linh, tứ quý sống động. Đây là nơi đặt hương án lớn, bộ chấp kích, bát bửu và ban thờ phối hưởng dành cho các vị bộ tướng trung thành của chủ tướng họ Phan.
Nằm ở vị trí sâu nhất của đền Bạch Mã Thanh Chương là tòa Thượng điện, nơi ngự trị tối cao của Đức Thánh Bạch Mã Đô đốc Đông chinh Đại vương. Không gian Thượng điện khép kín với hệ thống cửa bức bàn gỗ lim dày dặn chỉ mở vào dịp đại tế. Chính giữa hậu cung là khám thờ và long ngai bài vị của danh tướng Phan Đà chạm khắc hình rồng chầu mặt nguyệt sơn son thếp vàng, hai bên sân chầu có nhà Tả vu và Hữu vu đối xứng.
| Hạng mục kiến trúc | Đặc điểm kết cấu và chất liệu | Giá trị nghệ thuật và chức năng chính |
|---|---|---|
| Nghi môn (Tam quan) | Xây gạch vữa cổ truyền, lầu chính hai tầng tám mái, đắp nổi sành sứ | Cổng thần đạo uy nghiêm, phía trước đặt đôi tượng ngựa Bạch Mã và Hồng Mã |
| Nhà Hạ điện | Khung gỗ lim 3 gian 2 hồi, kiến trúc chồng diêm tám mái, ngói mũi hài | Không gian cử hành nghi lễ tập trung, tiêu biểu cho kỹ nghệ mộc cổ xứ Nghệ |
| Nhà Trung điện | Kết cấu gỗ lim chồng rường giá chiêng, hệ cửa võng sơn son thếp vàng | Nơi đặt hương án trung tâm, bộ đồ tế khí, bát bửu và ban thờ các bộ tướng |
| Nhà Thượng điện | Hậu cung khép kín bằng cửa bức bàn gỗ lim, nền lát gạch đất nung cổ | Không gian tối linh đặt long ngai, khám thờ Đức Thánh danh tướng Phan Đà |
| Tả vu và Hữu vu | Hai dãy nhà gỗ 3 gian nằm đối xứng hai bên sân chầu qua trục thần đạo | Nơi chuẩn bị lễ phẩm, trưng bày tư liệu di sản và đón tiếp khách thập phương |
Hệ thống cổ vật và di sản văn hiến tại đền Bạch Mã Thanh Chương
Giá trị nổi bật giúp công trình được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa - Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia ngày 24 tháng 3 năm 1994 chính là mật độ dày đặc các tác phẩm điêu khắc cổ và di vật Hán Nôm. Mỗi cấu kiện gỗ hay hiện vật thờ tự bên trong đền Bạch Mã Thanh Chương đều là một tác phẩm mỹ thuật độc bản của nghệ nhân xứ Nghệ.
Nghệ thuật chạm khắc gỗ tứ linh thời Lê Nguyễn
Khảo sát chi tiết trên hệ thống khung gỗ của tòa Hạ điện, Trung điện và Thượng điện cho thấy nghệ thuật điêu khắc mộc tại đây đạt tới trình độ điêu luyện hiếm có ở khu vực Bắc Trung Bộ. Trên các bức cốn mê, ván nong, bẩy hiên và xà nách, các hiệp thợ mộc cổ truyền đã sử dụng nhuần nhuyễn kỹ thuật chạm lộng nhiều tầng, chạm nổi bong kênh kết hợp chạm khắc nét chìm tinh vi. Đề tài chủ đạo xuyên suốt là hình tượng tứ linh gồm Long, Lân, Quy, Phượng và tứ quý gồm Tùng, Cúc, Trúc, Mai, được bố cục đăng đối mà tràn đầy nhịp điệu chuyển động tự nhiên. Những con rồng trên đầu dư và bức cốn mang phong cách chuyển giao từ cuối thời Lê Trung Hưng sang thời Nguyễn với thân uốn lượn khỏe khoắn, bờm bay ngược, vẩy rồng tỉa sắc nét ẩn hiện giữa những dải mây lửa mềm mại.
Đặc biệt thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ là những mảng chạm khắc tái hiện cảnh sinh hoạt dân gian và võ công truyền thống trên các bức ván gió của nhà Hạ điện. Bên cạnh hình ảnh cá chép vượt vũ môn hóa rồng biểu trưng cho tinh thần hiếu học của vùng đất khoa bảng Thanh Chương, các nghệ nhân xưa còn khắc họa hình ảnh người tráng sĩ cưỡi ngựa dương cung, đấu vật, múa kiếm và chèo thuyền giữa sóng nước, biến không gian kiến trúc tôn nghiêm thành một bảo tàng điêu khắc gỗ sống động.
Kho tàng sắc phong, câu đối và đồ tế khí
Song hành cùng giá trị điêu khắc kiến trúc, đền Bạch Mã Thanh Chương hiện còn lưu giữ một bộ sưu tập cổ vật và di văn Hán Nôm phong phú. Quý giá hàng đầu là hệ thống sắc phong của các triều đại phong kiến Lê, Tây Sơn và Nguyễn ban cấp cho vị Thượng đẳng thần Phan Đà, viết trên giấy sắc vàng óng vẽ hình rồng mây cùng ấn triện son đỏ của nhà vua. Bên cạnh đó, hệ thống hoành phi, đại tự như bức "Bạch Mã linh từ", "Dực bảo trung hưng" và hàng chục đôi câu đối gỗ sơn son thếp vàng treo trên các hàng cột lim đều là những áng văn chương biền ngẫu hàm súc, ca ngợi khí tiết trung thần và cảnh sắc cẩm tú của non nước Võ Liệt.
Trong không gian nội tự, hệ thống đồ tế khí cổ truyền vẫn được cộng đồng địa phương bảo quản cẩn trọng qua nhiều thế hệ, bao gồm long ngai, bài vị, kiệu rước bát cống chạm rồng thếp vàng, lư hương đồng, hạc đồng chầu trên lưng quy, chiêng cổ và trống đại. Sự hiện diện nguyên vẹn của hệ thống pháp khí, nghi trượng và cổ vật này không chỉ minh chứng cho lịch sử phụng thờ liên tục suốt gần sáu trăm năm tại đền Bạch Mã Thanh Chương mà còn cung cấp nguồn tư liệu thực chứng vô giá cho ngành nghiên cứu lịch sử, mỹ thuật và Hán Nôm học Việt Nam.
Sức sống văn hóa cộng đồng lan tỏa từ đền Bạch Mã Thanh Chương
Không chỉ là một di tích kiến trúc tĩnh tại giữa dòng chảy thời gian, ngôi đền từ lâu đã trở thành tâm điểm kết nối đời sống tâm linh và sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người dân huyện Thanh Chương. Hằng năm, không gian đền Bạch Mã Thanh Chương lại bừng sáng sức sống qua mùa lễ hội truyền thống đầu xuân và các hoạt động gìn giữ bản sắc văn hóa bản địa.
Nghi thức rước kiệu cổ truyền và hội vật cù
Mỗi độ xuân về, từ ngày mùng 8 đến ngày mùng 10 tháng Hai âm lịch hằng năm, nhân dân vùng Võ Liệt và khắp huyện Thanh Chương lại nô nức mở lễ hội đền Bạch Mã Thanh Chương — di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được ghi danh năm 2019. Phần lễ được cử hành trang trọng theo đúng điển chế cổ truyền với lễ khai quang, lễ yết cáo, lễ rước kiệu từ đền ra đình Võ Liệt và lễ đại tế trong tiếng nhạc bát âm trầm hùng. Các bậc cao niên trong trang phục lễ nghi truyền thống thành kính dâng hương hoa, đọc chúc văn ôn lại công đức của Đô đốc Đông chinh Đại vương Phan Đà và cầu nguyện cho quốc thái dân an, mùa màng bội thu.
Nét độc đáo làm nên bản sắc riêng biệt của mùa hội xuân nơi đây là phần hội sôi nổi với trò chơi vật cù cổ truyền gắn liền với truyền thuyết tuyển chọn và rèn luyện nghĩa binh của vị tướng trẻ họ Phan thuở xưa. Trên bãi đất rộng ven bờ dòng sông Giăng, trai tráng khỏe mạnh chia làm hai đội cùng tranh đoạt quả cù làm bằng gốc chuối hột hoặc gỗ mít để đưa vào sọt của đối phương trong tiếng trống thúc giục dồn dập. Không gian lễ hội còn ngân vang những làn điệu dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh sâu lắng, cùng hương vị mộc mạc của thức quà quê như nhút Thanh Chương Nghệ An hay món gà nấu xáo Thanh Chương trong những mâm cỗ sum vầy tri ân tiền nhân.

Dấu ấn cách mạng và công tác bảo tồn di sản
Trong bức tranh văn hóa tổng thể của vùng trung du phía Tây xứ Nghệ, đền Bạch Mã Thanh Chương giữ vai trò hạt nhân kết nối giữa di sản tâm linh cổ truyền, di tích lịch sử cách mạng và cảnh quan sinh thái đặc trưng. Hành trình khám phá vùng đất Võ Liệt không chỉ đưa con người tìm về cội nguồn lịch sử thế kỷ XV và truyền thống đấu tranh kiên cường thời kỳ 1930 - 1931, mà còn mở ra mạch kết nối tự nhiên với những danh thắng nổi tiếng dọc lưu vực sông Lam như đảo chè Thanh Chương, góp phần giáo dục thế hệ trẻ về đạo lý "Uống nước nhớ nguồn".
Nhận thức sâu sắc tầm vóc của di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, chính quyền và nhân dân tỉnh Nghệ An đã triển khai nhiều chương trình tu bổ khoa học nhằm bảo vệ nguyên trạng các cấu kiện gỗ cổ của nhà Hạ điện, Trung điện, Thượng điện và Nghi môn đền Bạch Mã. Trên hành trình lan tỏa giá trị văn hiến bản địa gắn với phát triển bền vững, chuyên trang Nghệ An NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích lịch sử và danh thắng tiêu biểu trên toàn tỉnh.
Khép lại hành trình gần sáu thế kỷ đồng hành cùng lịch sử dân tộc, đền Bạch Mã Thanh Chương vẫn sừng sững bên dòng sông Lam và dòng sông Giăng như biểu tượng bất diệt của tinh thần trung nghĩa và nghệ thuật kiến trúc cổ truyền xứ Nghệ. Việc gìn giữ và phát huy giá trị của ngôi cổ tự không chỉ tôn vinh công đức vị anh hùng trẻ tuổi Phan Đà mà còn góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Nghệ An.
Bài liên quan
Đền Cuông Diễn Châu - Cổ tự linh thiêng trên núi Mộ Dạ tưởng niệm An Dương Vương
Đền Cuông Diễn Châu tọa lạc trên lưng chừng núi Mộ Dạ hướng ra biển Đông, nơi phụng thờ Thục Phán An Dương Vương với kiến trúc chữ Tam cổ kính.
Vườn quốc gia Pù Mát - Kho tàng sinh quyển nguyên sinh miền Tây xứ Nghệ
Vườn quốc gia Pù Mát trải rộng hơn 94.800 ha trên dãy Trường Sơn Bắc, là vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An và nơi sinh sống của loài Sao la.
Bãi biển Cửa Lò - Tuyệt tác bờ cát trắng giữa hai dòng sông xứ Nghệ
Bãi biển Cửa Lò trải dài hơn 10 km giữa cửa sông Cấm và sông Lam tại Nghệ An, nổi bật với dải cát trắng mịn, đảo Lan Châu, đảo Song Ngư và văn hóa vạn chài.



