Khu di tích Kim Liên - Không gian di sản thiêng liêng nơi đất học Nam Đàn
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Nằm bên tả ngạn dòng sông Lam hiền hòa thuộc địa phận xã Kim Liên và xã Nam Giang, huyện Nam Đàn, Khu di tích Kim Liên trải rộng trên quy hoạch bảo tồn hơn hai trăm héc-ta với những nếp nhà tranh tre bình dị ẩn mình dưới bóng tre xanh và hương sen thơm ngát. Không đồ sộ lầu son gác tía, quần thể di tích vẫn lay động hàng triệu trái tim nhờ bảo lưu nguyên vẹn hơi ấm gia đình, đạo lý uống nước nhớ nguồn và mạch nguồn văn hóa làng quê xứ Nghệ.
Vị thế địa văn hóa và lịch sử hình thành Khu di tích Kim Liên
Trong dòng chảy lịch sử và văn hiến dân tộc Việt Nam, vùng đất Nam Đàn thuộc tỉnh Nghệ An từ lâu đã được biết đến như một trung tâm địa linh nhân kiệt, nơi hội tụ khí thiêng sông núi cùng truyền thống khoa bảng và tinh thần yêu nước bất khuất. Giữa không gian văn hóa giàu bản sắc ấy, Khu di tích Kim Liên được hình thành trên chính mảnh đất quê nội và quê ngoại đã sinh thành, dưỡng dục Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm tháng đầu đời.
Địa thế non nước Chung Sơn nơi đất học Nam Đàn
Xét trên phương diện địa lý tự nhiên vùng hạ lưu sông Cả, địa bàn xã Kim Liên (xưa thuộc tổng Lâm Thịnh, huyện Nam Đàn) sở hữu cấu trúc địa hình bán sơn địa chuyển tiếp hài hòa giữa vùng đồi núi thấp và đồng bằng phù sa ven sông. Phía bắc và tây bắc được che chắn bởi dãy Đại Huệ hùng vĩ như bức bình phong ngăn gió bão, trong khi phía nam hướng về dòng sông Lam uốn lượn bên dãy Thiên Nhẫn. Nằm ngay trung tâm cánh đồng trù phú giữa các làng cổ Kim Liên, Hoàng Trù, Ngọc Đình, Vân Hội là ngọn núi Chung Kim Liên (Chung Sơn) gồm chín động đất đồi nối tiếp nhau theo thế chữ Vương vững chãi.
Theo thư tịch địa chí cổ xứ Nghệ, vùng đất quanh núi Chung Kim Liên từ thời Hậu Lê và thời Nguyễn đã nổi tiếng hiếu học, nơi thôn xóm nào cũng có thầy đồ mở lớp dạy chữ Nho. Làng Kim Liên xưa có tên Nôm là làng Sen, được khai cơ lập ấp từ thế kỷ XV trên vùng đất có nhiều đầm hồ tự nhiên mọc đầy sen trắng và sen hồng; đến đầu thế kỷ XIX, tên chữ Kim Liên chính thức được xác lập. Cách làng Sen khoảng hai ki-lô-mét về phía đông là làng Hoàng Trù (làng Chùa), nổi tiếng với nghề dệt vải thủ công và truyền thống gia giáo của dòng họ Hoàng Xuân.
Vị thế địa văn hóa của Kim Liên còn gắn kết chặt chẽ với mạng lưới di sản trọng điểm của huyện Nam Đàn như phế tích thành Vạn An Nam Đàn và quần thể đền Vua Mai Hắc Đế Nam Đàn gắn với cuộc khởi nghĩa Hoan Châu đầu thế kỷ VIII, hay không gian lưu niệm chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu tại Khu di tích Phan Bội Châu Nam Đàn. Mạch nguồn lịch sử kiên cường hòa quyện cùng những làn điệu dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh mộc mạc mà sâu nặng nghĩa tình đã tạo nên bầu khí quyển văn hóa đặc trưng của vùng đất này.
Quá trình phục dựng và xếp hạng di sản quốc gia
Sau khi cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc cùng các con rời quê hương vào kinh đô Huế năm 1906 và tiếp tục hành trình hoạt động ở miền Nam, ngôi nhà tranh tại làng Sen cũng như ngôi nhà tại làng Hoàng Trù đã trải qua nhiều biến động của thời gian. Tuy nhiên, bà con dòng họ Nguyễn Sinh, dòng họ Hoàng Xuân cùng nhân dân xã Kim Liên vẫn âm thầm gìn giữ nền đất cũ, bảo quản từng kỷ vật gia đình như chiếc phản gỗ, bộ bàn ghế, chiếc rương đựng lương thực hay khung cửi dệt vải.
Đến năm 1956, công tác sưu tầm hiện vật gốc, khảo sát thực địa và phục dựng các điểm di tích tại quê nội, quê ngoại Bác Hồ chính thức được triển khai dựa trên ký ức của người thân, hàng xóm cùng tư liệu xác thực. Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm quê tháng 6 năm 1957 và tháng 12 năm 1961, chính Người đã trực tiếp chỉ dẫn lại vị trí từng hàng rào dâm bụt, gốc cây, bờ ao và đồ dùng sinh hoạt thuở trước, giúp công tác bảo tồn đạt độ chân xác lịch sử. Năm 1979, khu di tích được xếp hạng cấp quốc gia và đến ngày 10 tháng 5 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích Kim Liên là Di tích quốc gia đặc biệt với quy hoạch bảo tồn hơn 278 héc-ta.
Quy hoạch không gian và các cụm kiến trúc thuộc Khu di tích Kim Liên
Khác với những quần thể kiến trúc cung đình hay dinh thự bề thế được tạo dựng bằng đá xanh và gỗ quý, cấu trúc không gian của Khu di tích Kim Liên là một bảo tàng sinh thái – nhân văn ngoài trời tái hiện chân thực diện mạo làng quê nông thôn Bắc Trung Bộ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Tổng thể quy hoạch di tích được tổ chức thành bốn cụm không gian liên hoàn gồm cụm quê nội Làng Sen, cụm quê ngoại Hoàng Trù, cụm di tích núi Động Tranh và cụm di tích núi Chung.
Cụm di tích quê nội Làng Sen mộc mạc nghĩa tình
Tọa lạc trên diện tích bảo tồn khoảng 21,5 héc-ta giữa trung tâm xã Kim Liên, cụm di tích làng Sen Kim Liên lưu giữ những dấu ấn sâu đậm gắn với gia đình cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc giai đoạn 1901–1906. Bước qua cổng làng rợp bóng tre xanh và hồ sen bát ngát, du khách bắt gặp giếng Cốc cổ kính bên gốc đa già — nguồn nước ngọt mát lành gắn liền với tuổi thơ cậu bé Nguyễn Sinh Cung khi ra gánh nước giúp gia đình và lắng nghe chuyện rèn nông cụ từ lò rèn cố Điền kế bên.
Tâm điểm của cụm quê nội là ngôi nhà tranh năm gian của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc nằm giữa mảnh vườn rộng khoảng 2.500 mét vuông, bao bọc bởi hàng rào dâm bụt và cổng tre giản dị. Ngôi nhà được nhân dân làng Sen chung tay dựng trên đất công của làng vào mùa xuân năm Tân Sửu 1901 để mừng ông Nguyễn Sinh Sắc đỗ học vị Phó bảng. Về kiến trúc dân gian, ngôi nhà tranh năm gian làm hoàn toàn bằng gỗ xoan, gỗ mít và tre nứa địa phương, mái lợp cỏ gianh dày dặn, vách thưng phên nứa kết hợp liếp cỏ gianh che mưa chắn gió Lào.
Bên trong ngôi nhà phân chia công năng theo nếp nhà nho gia thanh bạch xứ Nghệ. Hai gian ngoài phía đông để thoáng đón ánh sáng tự nhiên, nơi gian thứ nhất đặt bộ phản gỗ lim tiếp khách và dạy học, còn gian thứ hai đặt bàn thờ bà Hoàng Thị Loan trang nghiêm với mâm bồng gỗ sơn đen và bát hương đất nung. Gian thứ ba là nơi nghỉ của người con gái đầu Nguyễn Thị Thanh, gian thứ tư đặt rương gỗ, tủ đứng hai ngăn đựng lương thực, còn gian thứ năm nối với khu bếp nhỏ. Quanh vườn còn bảo tồn nhà thờ chi họ Nguyễn Sinh, nhà cụ Nguyễn Sinh Nhậm, nhà thầy học Vương Thúc Quý và Nhà tưởng niệm uy nghiêm.
| Phân khu thành phần | Vị trí hành chính và diện tích quy hoạch | Các hạng mục di tích và công trình kiến trúc cốt lõi |
|---|---|---|
| Cụm quê nội Làng Sen | Xã Kim Liên, huyện Nam Đàn (khoảng 21,5 ha) | Ngôi nhà tranh năm gian cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, giếng Cốc, lò rèn cố Điền, nhà cụ Nguyễn Sinh Nhậm, nhà thờ họ Nguyễn Sinh, nhà cụ Vương Thúc Quý |
| Cụm quê ngoại Hoàng Trù | Xã Kim Liên, cách Làng Sen 2 km (khoảng 16,8 ha) | Nhà thờ chi họ Hoàng Xuân, ngôi nhà năm gian của ông bà ngoại Hoàng Xuân Đường, ngôi nhà tranh ba gian của ông Nguyễn Sinh Sắc và bà Hoàng Thị Loan |
| Khu mộ trên núi Động Tranh | Xã Nam Giang, thuộc dãy Đại Huệ (khoảng 48,2 ha) | Quần thể lăng mộ thân mẫu Chủ tịch Hồ Chí Minh với mái che hình khung cửi đá, 242 bậc đá lên mộ bà Hoàng Thị Loan và 33 bậc đá lên mộ cậu Nguyễn Sinh Xin |
| Cụm di tích núi Chung Kim Liên | Trung tâm xã Kim Liên và vùng phụ cận (83,63 ha) | Chín động đất đồi Chung Sơn, đình làng Sen, đền Cả, chùa Tầm Phương, chợ Chùa và đền Chung Sơn thờ gia tiên Chủ tịch Hồ Chí Minh |
Cụm quê ngoại Hoàng Trù và núi Động Tranh uy nghiêm
Cách quê nội Làng Sen khoảng hai ki-lô-mét về phía đông nam là cụm di tích làng Hoàng Trù Nam Đàn — quê hương thân mẫu Chủ tịch Hồ Chí Minh và là nơi Người cất tiếng khóc chào đời ngày 19 tháng 5 năm 1890. Khu vườn quê ngoại rộng khoảng 3.500 mét vuông dưới bóng mít, bưởi cổ thụ gồm ba công trình kiến trúc gỗ tranh cổ truyền bố trí theo hình chữ Đinh gắn kết chặt chẽ.
Phía trước khuôn viên là nhà thờ chi họ Hoàng Xuân dựng từ năm 1882 bằng gỗ mít chạm khắc mộc mạc. Phía trong là ngôi nhà năm gian của cụ ông Hoàng Xuân Đường và cụ bà Nguyễn Thị Kép — nơi chàng trai mồ côi hiếu học Nguyễn Sinh Sắc được cưu mang, nuôi ăn học và tác hợp lương duyên cùng người con gái hiền thục Hoàng Thị Loan năm 1883. Ngay góc vườn phía tây là ngôi nhà tranh ba gian lợp lá mía do ông bà ngoại dựng riêng cho vợ chồng trẻ Nguyễn Sinh Sắc và bà Hoàng Thị Loan, nơi ba người con Nguyễn Thị Thanh (1884), Nguyễn Sinh Khiêm (1888) và Nguyễn Sinh Cung (1890) lần lượt chào đời.
Cách làng Sen khoảng năm ki-lô-mét về phía tây nam, nằm ở độ cao hơn 90 mét lưng chừng dãy Đại Huệ thuộc xã Nam Giang là khu di tích mộ bà Hoàng Thị Loan núi Động Tranh. Sau khi bà qua đời tại Huế ngày 10 tháng 2 năm 1901 ở tuổi 33, đến năm 1922 bà Nguyễn Thị Thanh đã rước hài cốt mẹ về cải táng tại núi Động Tranh. Năm 1985, công trình tôn tạo khu mộ hoàn thành với mái che bê tông trắng mang hình dáng chiếc khung cửi khổng lồ kết hợp cánh sen thanh khiết và 242 bậc đá uốn lượn dưới tán rừng thông.

Hình 1 - Cảnh quan thanh bình và hệ thống công trình kiến trúc lưu niệm tại Khu di tích Kim Liên, huyện Nam Đàn.
Dấu ấn tuổi thơ Bác Hồ và hiện vật tại Khu di tích Kim Liên
Giá trị cốt lõi tạo nên sức sống vượt thời gian của Khu di tích Kim Liên không chỉ nằm ở cảnh quan thiên nhiên hay kiến trúc nhà tranh cổ truyền, mà kết tinh ở câu chuyện nhân văn về sự hình thành nhân cách của một Danh nhân văn hóa kiệt xuất. Mỗi góc sân, bờ giếng và từng kỷ vật mộc mạc nơi đây đều kể lại chân thực hành trình từ cậu bé Nguyễn Sinh Cung giàu lòng trắc ẩn đến chàng thanh niên Nguyễn Tất Thành mang hoài bão giải phóng dân tộc.
Những năm tháng ấu thơ hun đúc chí lớn cứu nước
Sinh ra tại cụm quê ngoại Hoàng Trù trong năm năm đầu đời (1890–1895) trước khi theo cha mẹ vào Huế lần thứ nhất, rồi trở về sống tại quê nội Làng Sen giai đoạn 1901–1906 sau nỗi đau mất mẹ và em trai Nguyễn Sinh Xin, thời niên thiếu của Nguyễn Sinh Cung thấm đẫm tình cảm gia đình và nghĩa tình xóm giềng xứ Nghệ. Sau kỳ thi Hội năm Tân Sửu 1901, khi dọn về ngôi nhà mới do dân làng Sen dựng tặng, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đã làm lễ vào làng cho hai con trai với tên chữ Nguyễn Tất Đạt và Nguyễn Tất Thành, gửi gắm mong ước con sẽ thành đạt và làm nên sự nghiệp lớn giúp đời, giúp nước.
Trong những năm tháng sống tại làng Sen và vùng núi Chung Kim Liên, Nguyễn Tất Thành được thụ hưởng nền giáo dục khai phóng từ người cha Nguyễn Sinh Sắc cùng thầy học Vương Thúc Quý. Không chỉ học chữ Hán và đạo lý thánh hiền, cậu học trò trẻ còn thường xuyên lắng nghe các cuộc đàm luận thế sự giữa cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc với các sĩ phu yêu nước như Phan Bội Châu, Đặng Thái Thân, Vương Thúc Quý, Đặng Nguyên Cẩn, từ đó sớm hình thành tư duy độc lập để tìm kiếm con đường cứu nước mới cho dân tộc.
Những kỷ vật mộc mạc thấm đẫm gia phong nho học
Điểm gây xúc động mạnh mẽ đối với các nhà nghiên cứu sử học khi khảo cứu Khu di tích Kim Liên chính là hệ thống hiện vật gốc được bảo quản nguyên vẹn suốt hơn một thế kỷ qua. Toàn bộ hiện vật trưng bày trong những ngôi nhà tranh tại Hoàng Trù và Làng Sen đều chế tác từ vật liệu dân dã như gỗ mít, gỗ xoan, tre, mây, đất nung, hoàn toàn không có món đồ xa xỉ nào dù chủ nhân ngôi nhà là bậc đại khoa đỗ Phó bảng triều Nguyễn.
Tại quê ngoại Hoàng Trù, kỷ vật trung tâm là chiếc khung cửi gỗ mộc mạc của bà Hoàng Thị Loan, chiếc võng gai đan tay và chiếc rương gỗ nhỏ. Ở quê nội Làng Sen, hai bộ phản gỗ lim, chiếc án thư nhỏ nơi cụ Phó bảng chấm bài, chiếc tủ đứng hai ngăn cùng chiếc mâm gỗ sơn đen đều toát lên lối sống thanh bần lạc đạo của một nhà nho chân chính. Tấm biển gỗ khắc bốn chữ Hán "Ân tứ vinh quy" do triều đình ban tặng cũng được cụ cất góc nhà chứ không treo phô trương nơi chính diện, phản ánh triết lý sống khiêm nhường đã truyền lại trọn vẹn cho Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Giá trị di sản và công tác bảo tồn Khu di tích Kim Liên
Trải qua hơn bảy thập kỷ hoạt động kể từ ngày thành lập năm 1956, Khu di tích Kim Liên đã trở thành một trong những di tích quốc gia đặc biệt quan trọng bậc nhất về Chủ tịch Hồ Chí Minh trên toàn quốc. Công tác bảo tồn di sản vật thể kết hợp phát huy giá trị văn hóa phi vật thể bản địa tại Nam Đàn đang được triển khai theo hướng khoa học và bền vững.
Không gian văn hóa tâm linh và truyền thống lễ hội
Song hành cùng các cụm nhà tranh di tích gốc, không gian văn hóa của quần thể Kim Liên ngày nay còn mở rộng hài hòa với Khu tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Làng Sen và đền Chung Sơn — đền thờ gia tiên Chủ tịch Hồ Chí Minh tọa lạc trên sườn phía nam núi Chung Kim Liên. Hằng năm, cứ mỗi dịp tháng Năm khi những đầm sen quê Bác bung nở rực rỡ khắp vùng quê Nam Đàn, nhân dân tỉnh Nghệ An cùng đồng bào cả nước lại thành kính tổ chức lễ hội Làng Sen — sự kiện văn hóa lớn duy trì từ năm 1981 đến nay nhằm kỷ niệm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Không gian lễ hội tại Kim Liên là dịp tôn vinh những di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc của xứ Nghệ, từ lễ dâng hương trang trọng, lễ rước ảnh Bác từ quê ngoại Hoàng Trù về quê nội Làng Sen, đến các đêm diễn xướng hát Phường Vải, hát Ví Giặm bên hồ sen và giếng Cốc. Xung quanh khu vực di tích, mạch sống văn hóa làng quê Nam Đàn vẫn được cư dân gìn giữ qua nghề ủ chượp đậu nành và ngô nếp tại làng nghề làm tương Nam Đàn để tạo nên thức quà tương Nam Đàn Nghệ An vàng sánh, ngọt đằm gắn bó sâu sắc với ký ức quê hương.
Chiến lược bảo tồn nguyên trạng gắn với giáo dục di sản
Do phần lớn công trình kiến trúc gốc tại Khu di tích Kim Liên đều xây dựng bằng vật liệu hữu cơ tự nhiên như gỗ, tre, nứa, lá mía và cỏ gianh trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt của miền Trung, công tác bảo tồn khoa học đòi hỏi quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt thông qua các trụ cột trọng tâm sau:
- Bảo tồn nguyên trạng kiến trúc nhà tranh tre và cảnh quan sinh thái: Kiểm tra định kỳ, xử lý chống mối mọt sinh học an toàn cho cấu kiện gỗ tre, đồng thời duy trì nguồn vật liệu truyền thống để tu bổ mà không làm biến dạng kiến trúc gốc của ngôi nhà tranh năm gian quê nội cũng như cụm nhà quê ngoại.
- Ứng dụng công nghệ bảo quản phòng ngừa cho hệ thống hiện vật gốc: Kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và chiếu sáng tiêu chuẩn bảo tàng học cho hàng trăm hiện vật gỗ, vải, giấy của gia đình cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc và bà Hoàng Thị Loan, kết hợp số hóa 3D toàn bộ di vật phục vụ lưu trữ lâu dài.
- Hoàn thiện quy hoạch không gian di sản hơn 278 héc-ta: Kết nối đồng bộ bốn phân khu gồm cụm quê nội Làng Sen, cụm quê ngoại Hoàng Trù, khu mộ núi Động Tranh và quần thể núi Chung Kim Liên, tạo vành đai cây xanh và đầm sen bao bọc giữ gìn sự tôn nghiêm.
- Đẩy mạnh nghiên cứu sử học và giáo dục truyền thống thế hệ trẻ: Phối hợp với các viện nghiên cứu và trường học tổ chức tọa đàm khoa học, trưng bày chuyên đề tại Bảo tàng Kim Liên, biến không gian Di tích quốc gia đặc biệt thành địa chỉ đỏ giáo dục đạo đức và lòng yêu nước.
Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng đổi thay, Khu di tích Kim Liên vẫn vẹn nguyên vẻ đẹp bình dị, thanh cao của những mái nhà tranh ẩn mình dưới lũy tre làng và hương sen thuần khiết nơi đất học Nam Đàn. Đồng hành cùng sứ mệnh số hóa và lan tỏa các giá trị văn hiến bản địa, chuyên trang Nghệ An NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích lịch sử, danh nhân và di sản văn hóa tiêu biểu trên quê hương xứ Nghệ.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Nghệ An.
Bài liên quan
Vườn quốc gia Pù Mát - Kho tàng sinh quyển nguyên sinh miền Tây xứ Nghệ
Vườn quốc gia Pù Mát trải rộng hơn 94.800 ha trên dãy Trường Sơn Bắc, là vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An và nơi sinh sống của loài Sao la.
Bãi biển Cửa Lò - Tuyệt tác bờ cát trắng giữa hai dòng sông xứ Nghệ
Bãi biển Cửa Lò trải dài hơn 10 km giữa cửa sông Cấm và sông Lam tại Nghệ An, nổi bật với dải cát trắng mịn, đảo Lan Châu, đảo Song Ngư và văn hóa vạn chài.
Điều phối người đón khách ở Khe Rạn: một lịch chung, rõ người thay
Điều phối người đón khách ở Khe Rạn với lịch chung, rõ người thay và cách bàn giao thông tin, giúp nhóm phục vụ chủ động, giảm chồng chéo khi nhận khách.



