Lễ hội Hang Bua - Bản sắc văn hóa người Thái miền Tây xứ Nghệ
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Là một trong những sinh hoạt tín ngưỡng và văn nghệ dân gian cổ xưa nhất tại khu vực miền núi phía tây tỉnh Nghệ An, lễ hội Hang Bua hội tụ trọn vẹn tâm thức uống nước nhớ nguồn của cư dân các bản làng lưu vực sông Hiếu. Mỗi dịp tháng Giêng, tiếng chiêng ngân vang từ vòm động đá vôi hòa cùng nhịp chày gỗ rộn rã đã kết nối hàng vạn người con bản địa trong tình đoàn kết gắn bó keo sơn.
Cội nguồn lịch sử và huyền tích gắn liền với lễ hội Hang Bua
Sức sống lâu bền của lễ hội Hang Bua qua nhiều thế kỷ được nuôi dưỡng từ ký ức lịch sử khai phá vùng đất Phủ Quỳ cùng kho tàng thần thoại giàu chất thơ của đồng bào dân tộc Thái nhóm Tày Mười và Tày Thanh. Không gian hang đá vôi dưới chân núi không chỉ là chứng nhân của những cuộc chiến đấu bảo vệ bản làng mà còn gửi gắm khát vọng tình yêu chung thủy.
Dấu ấn tiền nhân khai lập mường cổ Chiêng Ngam
Theo sử liệu địa phương tại xã Châu Tiến huyện Quỳ Châu, thung lũng trù phú dưới chân núi Phá Én xưa kia mang tên là mường cổ Chiêng Ngam — một trong những trung tâm cư trú hình thành sớm nhất của người Thái ở miền Tây Nghệ An. Trong quá trình phát rừng làm rẫy, dẫn nước mở mang ruộng bậc thang và dựng nhà sàn, tổ tiên người Thái đã kiên cường vượt qua thử thách thiên nhiên lẫn nạn ngoại xâm nơi biên viễn.
Tương truyền vào buổi đầu dựng bản lập mường, ba anh em thủ lĩnh tài đức là Xiêu Bọ, Xiêu Ké và Xiêu Luông đã quy tụ dân binh, lấy hang động hiểm yếu trong lòng núi đá làm căn cứ che chở dân lành và đánh đuổi giặc dữ, giữ yên vùng Phủ Quỳ. Đầu thế kỷ XX, khu vực Hang Bua còn ghi dấu cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp do Đốc binh Lang Văn Thiết lãnh đạo. Để tưởng nhớ công ơn thần Núi cùng các bậc Thành hoàng, cư dân bản địa duy trì lệ mở hội đầu xuân trước cửa hang đá qua nhiều thế hệ.
Câu chuyện Tạo Khủn Tỉn và Nàng Ni nơi vòm đá
Song hành cùng lịch sử dựng bản giữ mường, tâm thức văn hóa của người dân về trảy hội còn gắn liền với truyền thuyết Tạo Khủn Tỉn và Nàng Ni — thiên tình sử giải thích tên gọi và hình dáng các khối thạch nhũ trong lòng động. Chuyện xưa kể rằng tại vùng Chiêng Ngam có Nàng Ni là thiếu nữ Thái xinh đẹp, nổi tiếng nhờ bàn tay dệt thổ cẩm khéo léo và giọng hát Nhuôn, hát Xuối làm say đắm lòng người. Trong đêm hội xuân, nàng trao trọn trái tim cho Tạo Khủn Tỉn — chàng trai bản nghèo nhưng khôi ngô, từng dũng cảm vào hang sâu trừ loài thuồng luồng bảo vệ dân bản.
Tuy nhiên, mối tình của đôi trai tài gái sắc lại vấp phải sự ngăn cấm từ lễ giáo cổ hủ. Trong một lần xảy ra biến cố mưa lũ ngập tràn thung lũng kết hợp giặc giã vây hãm bản làng, Nàng Ni vào trú ẩn trong lòng hang núi Phá Én và mỏi mòn ngóng đợi người thương trở về từ chiến trận cho đến khi hóa thành khối đá thạch nhũ thanh thoát ngay trong lòng động. Cảm phục mối tình son sắt ấy, đồng bào Thái vùng Quỳ Châu đặt tên cho danh thắng là Thẳm Bua (hang Hoa Sen), biến mùa hội tháng Giêng thành dịp tôn vinh tình yêu thủy chung.
| Hạng mục di sản bách khoa | Nội dung khảo cứu tại Lễ hội Hang Bua (huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An) |
|---|---|
| Tên gọi bản địa truyền thống | Lễ hội Hang Bua (gắn với danh thắng Thẳm Bua — hang Hoa Sen trong tiếng Thái cổ) |
| Thời gian tổ chức định kỳ | Từ ngày 20 đến ngày 22 tháng Giêng âm lịch hằng năm (khai hội ngày 21 tháng Giêng) |
| Vị trí địa lý hành chính | Bản Hồng Tiến, xã Châu Tiến huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An |
| Không gian cảnh quan di tích | Danh thắng quốc gia Hang Bua thuộc dãy núi đá vôi Phá Én và cánh đồng mường cổ Chiêng Ngam |
| Nhân vật và truyền thuyết | Ba vị Thành hoàng khai mường (Xiêu Bọ, Xiêu Ké, Xiêu Luông) và truyền thuyết Tạo Khủn Tỉn và Nàng Ni |
| Nghi thức tâm linh cốt lõi | Lễ Khai quang, lễ Rước kiệu từ đền Chiêng Ngam, nghi lễ cúng thần núi và lễ Đại tế cầu mùa |
| Diễn xướng nghệ thuật đặc trưng | Trình diễn nghệ thuật khắc luống cồng chiêng, múa xòe, uống rượu cần và hát Nhuôn hát Xuối hát Lăm |
| Trò chơi dân gian truyền thống | Hoạt động nhảy sạp và ném còn, bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, đánh cù và thi viết chữ Thái cổ |
Không gian danh thắng núi Phá Én nơi tổ chức lễ hội Hang Bua
Không gian diễn ra lễ hội Hang Bua là sự kết hợp kỳ diệu giữa một di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia được kiến tạo qua hàng triệu năm địa chất với cảnh sắc thanh bình của bản làng người Thái bên dòng sông Nậm Việc. Toàn bộ hoạt động lễ và hội được bố trí hài hòa từ bên trong vòm động đá vôi ra tới cánh đồng bằng phẳng dưới chân núi.
Kiến tạo thạch nhũ kỳ vĩ trong lòng động đá vôi
Tâm điểm linh thiêng nhất của mùa hội là danh thắng Hang Bua (được xếp hạng Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia năm 1997) nằm trong lòng dãy núi đá vôi Phá Én. Trải qua quá trình phong hóa karst lâu dài, hang động sở hữu cấu trúc vòm đá rộng lớn với ba cửa hang chính gồm Cửa Lớn, Cửa Giữa và Cửa Thung thông nhau như cung điện ngầm kỳ vĩ, có sức chứa hàng ngàn người.
Đi sâu vào các ngách hang, hệ thống măng đá và thạch nhũ buông rủ từ vòm trần tạo nên muôn vàn hình thù sinh động gắn liền với đời sống nông nghiệp miền núi. Dưới ánh sáng chiếu rọi, người xem dễ dàng nhận ra khối thạch nhũ mang dáng hình Nàng Ni tựa cửa ngóng chờ, hình chàng Khủn Tỉn uy dũng, cùng các nhũ đá mang dáng dấp ông Bụt, ruộng bậc thang, bồ thóc, chiêng đá và trống đá phát ra âm thanh trầm bổng khi gõ nhẹ.
Địa thế thung lũng bản Hồng Tiến vào mùa hội xuân
Bước ra khỏi cửa hang chính là thung lũng rộng lớn thuộc bản Hồng Tiến, xã Châu Tiến huyện Quỳ Châu — nơi trải rộng cánh đồng lúa màu mỡ của mường cổ Chiêng Ngam được bao bọc bởi vòng cung núi đá vôi trùng điệp và dòng suối Nậm Việc. Nếu vùng rừng nguyên sinh phía nam tỉnh nổi tiếng với hệ sinh thái của vườn quốc gia Pù Mát hay dãy núi giáp ranh phía bắc gắn liền với khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông của tỉnh Thanh Hóa, thì thung lũng Châu Tiến lại mang vẻ đẹp tiêu biểu của văn hóa thung lũng lòng chảo người Thái vùng Tây Bắc xứ Nghệ.
Từ ngày 20 đến ngày 22 tháng Giêng âm lịch, khắp các ngả đường dẫn vào bản Hồng Tiến và bãi cỏ rộng trước cửa Hang Bua rợp bóng cờ hội và sắc màu thổ cẩm. Những cây nêu cao vút treo vòng còn ngũ sắc được dựng lên giữa bãi hội, xung quanh là sân khấu thực cảnh tựa lưng vào vách núi đá vôi và các lán trại văn hóa dựng bằng tre nứa mô phỏng kiến trúc nhà sàn cổ của huyện Quỳ Châu.

Hệ thống nghi thức tâm linh cổ truyền trong lễ hội Hang Bua
Phần lễ của lễ hội Hang Bua phản ánh sâu sắc thế giới quan "vạn vật hữu linh" của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước vùng thung lũng núi cao, kết hợp hài hòa với đạo lý tôn vinh các bậc tiền nhân khai bản lập mường. Toàn bộ nghi thức được cử hành trang trọng với sự tham gia của các vị bô lão và đại diện cộng đồng các bản làng.
Lễ rước và tế thần núi cùng các vị Thành hoàng
Chuỗi nghi thức tâm linh mở đầu vào ngày 20 tháng Giêng âm lịch tại đền Chiêng Ngam (ngôi đền cổ tại bản Hồng Tiến thờ ba anh em Xiêu Bọ, Xiêu Ké và Xiêu Luông) cùng điện thờ bên trong cửa Hang Bua. Sau nghi lễ Khai quang và lễ Yết cáo mở cửa hang, vào sáng ngày 21 tháng Giêng, đoàn rước truyền thống gồm các vị bô lão, đội cồng chiêng, đội khắc luống và nam thanh nữ tú rước kiệu hương án từ đền Chiêng Ngam tiến về sân lễ trước cửa danh thắng Hang Bua.
Trong không gian trầm mặc dưới vòm đá cổ, nghi lễ cúng thần núi (phi Phá) và lễ Đại tế Thành hoàng mường Chiêng Ngam được cử hành trang nghiêm với lễ vật xôi ngũ sắc đồ chõ gỗ, cá nướng, rượu cần men lá và vải thổ cẩm. Qua lời bài cúng cổ truyền bằng tiếng Thái hòa cùng tiếng chiêng trầm hùng dội vào vách đá, vị chủ lễ thay mặt dân bản bày tỏ lòng biết ơn thần Núi, thần Sông và các bậc tiền nhân đã che chở cho bản làng.
Tín ngưỡng cầu mùa màng bội thu của cư dân bản địa
Không giống với các lễ hội thờ vương triều tại vùng đồng bằng như tại di tích đền Đô ở miền Kinh Bắc hay lễ tế tại đền Bạch Mã Thanh Chương vùng trung du xứ Nghệ, nghi thức tế lễ tại Hang Bua mang đậm dấu ấn tín ngưỡng cầu mùa của cư dân miền núi. Sau phần đại tế ở sân ngoài, đoàn đại biểu và các vị cao niên tiến sâu vào các bệ thờ tự nhiên bên trong lòng động để thực hiện nghi thức dâng hương tại khu vực nhũ đá Nàng Ni, cầu mong sự hòa hợp âm dương và tình đoàn kết bản mường.
Mỗi nén hương trầm thắp lên dưới vòm thạch nhũ cùng chén rượu cần dâng kính thần linh gửi gắm ước vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa, nước từ các khe núi chảy về đầy ắp các guồng nước bên suối Nậm Việc để đồng ruộng Chiêng Ngam lúa trĩu bông. Nghi lễ cổ truyền được thực hiện giản dị, thành kính, giữ trọn nét thuần hậu của văn hóa tâm linh bản địa.

Diễn xướng dân gian và sức sống văn hóa của lễ hội Hang Bua
Nếu phần lễ mang lại sự lắng đọng tâm linh dưới vòm động cổ, thì phần hội chính là linh hồn làm nên sức quyến rũ rực rỡ của lễ hội Hang Bua. Cả thung lũng dưới chân núi Phá Én biến thành một ngày hội văn hóa nghệ thuật dân gian sống động, nơi những di sản phi vật thể quý báu của người Thái Nghệ An được trình diễn và trao truyền.
Thanh âm khắc luống cồng chiêng và làn điệu dân ca Thái
Điểm nhấn nghệ thuật độc đáo vang lên xuyên suốt những ngày hội là màn trình diễn nghệ thuật khắc luống cồng chiêng do các đội nghệ nhân nữ người Thái biểu diễn. Trong ngày hội xuân, sáu đến tám cô gái Thái mặc váy thêu hoa văn thổ cẩm rực rỡ, áo cóm cài cúc bạc đứng hai bên thành máng gỗ giã lúa, tay cầm chày gỗ dài gõ nhịp nhàng vào lòng máng, thành máng và gõ chày vào nhau theo những tiết tấu biến hóa, phối hợp cùng tiếng cồng chiêng tạo nên bản hòa âm rộn rã.
Cùng với nhịp khắc luống sôi động là không gian trữ tình của các hội thi hát Nhuôn hát Xuối hát Lăm và thổi khèn bè, sáo pí diễn ra ngay trong vòm hang đá và tại các lán trại văn hóa. Trong tiếng Thái vùng Quỳ Châu, hát Nhuôn và hát Xuối là những thể loại dân ca giao duyên, chúc tụng cổ truyền có giai điệu ngân nga, sâu lắng, thường được dùng để đối đáp tìm hiểu nhau hoặc ca ngợi vẻ đẹp quê hương bên ché rượu cần ấm nồng.
Không gian nhảy sạp ném còn và bảo tồn di sản
Trên bãi cỏ rộng trước cửa Hang Bua, các hoạt động nhảy sạp và ném còn luôn thu hút hàng ngàn người dân cùng du khách nắm tay nhau hòa vào vòng múa. Những đôi sạp tre tươi gõ đều đặn mở ra vũ điệu uyển chuyển, trong khi những quả còn tua rua ngũ sắc bay vút lên bầu trời hướng tới vòng tròn hồng tâm trên đỉnh cây nêu cao vút, bên cạnh các hội thi bắn nỏ, đẩy gậy, đi cà kheo, đánh cù, thi người đẹp Hang Bua và thi viết chữ Thái cổ (chữ Lai Tay).
Tại không gian trưng bày văn hóa bản làng trong lễ hội, du khách được chiêm ngưỡng nghệ thuật quay tơ, nhuộm chàm và dệt vải thủ công của các nghệ nhân đến từ làng dệt thổ cẩm Hoa Tiến nằm ngay tại xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu. Sự giao lưu văn hóa trong mùa hội còn kết nối bức tranh di sản toàn tỉnh từ thắng cảnh đảo chè Thanh Chương, địa chỉ đỏ khu di tích Truông Bồn cho tới hương vị ẩm thực truyền thống như cháo lươn Nghệ An và nhút Thanh Chương Nghệ An.
- Các loại hình diễn xướng và nhạc cụ dân tộc đặc sắc — Hòa tấu nghệ thuật khắc luống cồng chiêng, múa xòe vòng đại đoàn kết, nhảy sạp truyền thống, diễn xướng hát Nhuôn hát Xuối hát Lăm, hòa tấu khèn bè và sáo pí người Thái.
- Hệ thống trò chơi dân gian và hội thi bản sắc — Tung còn qua vòng cây nêu, thi bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, đánh cù, đi cà kheo, hội thi viết chữ Thái Lai Tay và trình diễn nghề dệt thổ cẩm thủ công.
- Bảo tồn và số hóa di sản văn hóa miền Tây Nghệ An — Nhằm gìn giữ kho tàng tri thức dân gian của đồng bào các dân tộc thiểu số, chuyên trang Nghệ An NSSC liên tục cập nhật dữ liệu bách khoa về các lễ hội, làng nghề và di tích lịch sử trên toàn địa bàn tỉnh.
Trải qua bao thế hệ kế thừa và gìn giữ dưới chân dãy núi Phá Én hùng vĩ, lễ hội Hang Bua đã vượt lên ý nghĩa của một hội xuân bản mường để trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của đồng bào các dân tộc miền Tây xứ Nghệ. Tiếng khắc luống rộn ràng hòa cùng câu hát Nhuôn ngân vang nơi vòm đá cổ mãi là sợi dây thiêng liêng gắn kết cộng đồng và làm giàu thêm bản sắc văn hiến Việt Nam.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Nghệ An.
Bài liên quan
Nhút Thanh Chương Nghệ An - Vị chua giòn mộc mạc gói trọn nghĩa tình xứ Nghệ
Nhút Thanh Chương Nghệ An là thức quà dân dã làm từ quả mít non thái sợi ủ muối chua cùng riềng sả ớt, mang vị giòn thanh đậm đà bản sắc vùng đồi xứ Nghệ.
Cam Xã Đoài Nghệ An - Tinh hoa sản vật tiến vua nức tiếng vùng đất Nghi Diên
Cam Xã Đoài Nghệ An là giống cam tiến vua trứ danh tại xã Nghi Diên, huyện Nghi Lộc với lớp vỏ mỏng vàng óng, tép mọng sánh ngọt như mật ong và hương thơm dịu.
Tương Nam Đàn Nghệ An - Hồn cốt chum tương sánh vàng nơi đất học xứ Nghệ
Tương Nam Đàn Nghệ An kết tinh vị ngọt bùi của đậu tương bãi bồi sông Lam cùng mốc nếp ủ lá nhãn, phơi sương nắng gió Lào trong chum sành cổ truyền.



