Đền Quả Sơn Đô Lương - Di sản cổ tự ngàn năm bên dòng sông Lam
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Bên bờ tả ngạn dòng sông Lam hiền hòa chảy qua vùng đất Bạch Ngọc xưa, đền Quả Sơn Đô Lương hiện lên trầm mặc dưới bóng thông reo nơi triền núi Quả thuộc xã Bồi Sơn. Được dân gian xếp ở vị trí thứ hai trong bộ tứ danh đền linh thiêng bậc nhất xứ Nghệ, công trình là biểu tượng văn hiến lâu đời kết tinh lòng tri ân của nhân dân đối với bậc vương tử nhà Lý đã đặt nền móng phồn vinh cho miền biên viễn.
Lịch sử khởi dựng đền Quả Sơn Đô Lương và công đức Lý Nhật Quang
Cội nguồn lịch sử của đền Quả Sơn Đô Lương gắn liền trực tiếp với quá trình củng cố hệ thống hành chính, kinh tế và quốc phòng của quốc gia Đại Việt tại vùng đất Nghệ An vào đầu thế kỷ XI. Ngôi đền được nhân dân dựng lên ngay sau khi hoàng tử Lý Nhật Quang hiển thánh vào năm Đinh Dậu (1057), trở thành một trong những di tích thờ nhân thần có niên đại khởi dựng sớm nhất tại khu vực Bắc Trung Bộ.
Thân thế và sự nghiệp mở cõi của Uy Minh Vương
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Việt điện u linh tập và ngọc phả lưu giữ tại di tích, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (995 - 1057) là hoàng tử thứ tám của vua Lý Thái Tổ, người đã ban Chiếu dời đô mở ra kỷ nguyên văn hiến Thăng Long. Ngay từ thuở thiếu thời tại kinh thành, hoàng tử thứ tám đã nổi tiếng thông tuệ, văn võ song toàn, am tường kinh sử và có tư duy cai trị sâu sắc. Nhận thấy vùng đất Hoan Châu (đổi tên thành châu Nghệ An vào năm 1030) giữ vị trí phên dậu chiến lược phía nam của quốc gia nhưng địa thế xa xôi, đời sống cư dân còn nhiều thiếu thốn, vào năm Tân Tỵ (1041), vua Lý Thái Tông đã cử hoàng tử Lý Nhật Quang vào giữ chức tri châu Nghệ An.
Trong suốt mười sáu năm trực tiếp cai quản vùng đất xứ Nghệ (1041 - 1057), Lý Nhật Quang đã chọn vùng Bạch Đường — Bồi Sơn (Đô Lương ngày nay) làm đại bản doanh điều hành công việc quân dân. Với tầm nhìn chiến lược của một nhà chính trị và kinh tế xuất sắc, ông thực thi chính sách "dùng uy để chế ngự, dùng ân để vỗ yên", chiêu tập dân nghèo khai khẩn đất hoang ven đôi bờ sông Lam, đắp đê trị thủy, khơi thông kênh mương tưới tiêu và hướng dẫn bách tính trồng lúa nước, trồng dâu nuôi tằm cùng các nghề thủ công truyền thống.
Không dừng lại ở phát triển nông nghiệp, ông còn cho mở mang hệ thống giao thông thủy bộ trọng yếu nối từ lỵ sở Nghệ An ra kinh đô Thăng Long, mở tuyến đường thượng đạo lên miền tây sang Ai Lao và củng cố hệ thống đồn trại phòng thủ dọc biên giới, cửa biển. Nhờ công lao to lớn trong việc giữ yên bờ cõi và xây dựng Nghệ An thành hậu cứ vững chắc, năm Giáp Thân (1044), vua Lý Thái Tông khi tuần thú phương Nam đã sắc phong ông từ tước Uy Minh Hầu lên tước Uy Minh Vương, đồng thời ban quyền "Tiết Việt" — cho phép thay mặt triều đình toàn quyền quyết đoán mọi việc quân cơ, chính sự nơi biên trấn.
Quá trình khởi dựng và trùng tu qua các triều đại
Năm Đinh Dậu (1057), Uy Minh Vương Lý Nhật Quang hóa thánh dưới chân núi Quả ở tuổi sáu mươi ba trong niềm tiếc thương vô hạn của quân dân toàn châu Nghệ An. Tưởng nhớ ân đức sâu dày của vị vương tử đã biến vùng đất biên viễn hoang sơ thành miền quê trù phú, nhân dân địa phương cùng triều đình nhà Lý đã lập đền thờ chính ngay tại khu vực ông hóa dưới chân núi Quả sông Lam, đồng thời xây dựng lăng mộ bằng đá phía hữu ngôi đền. Người kế nhiệm chức Tri châu Nghệ An sau ông là danh thần Lý Đạo Thành cũng trực tiếp đứng ra mở rộng quy mô điện thờ và quy định điển lễ quốc gia hằng năm.
Trải qua các vương triều Trần, Hồ, Hậu Lê, Tây Sơn và Nguyễn, ngôi đền liên tục được ban sắc phong thượng đẳng thần và tu bổ quy mô lớn. Đặc biệt vào thế kỷ XV, trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh, nghĩa quân do Bình Định Vương Lê Lợi và danh tướng Nguyễn Xí chỉ huy khi tiến vào xây dựng căn cứ địa Nghệ An đã nhiều lần tới đền Quả Sơn cầu đảo, được thần linh phù trợ giành thắng lợi vang dội tại các trận Bồ Đằng, Trà Lân, Thành Lục Niên. Sau ngày lên ngôi hoàng đế, vua Lê Thái Tổ và các vị vua triều Hậu Lê, triều Nguyễn đều cấp tiền công khố, giao cho quan lại đầu tỉnh cùng nhân dân tổng Bạch Hà trùng tu đền với quy mô nguy nga. Với những giá trị lịch sử và kiến trúc đặc biệt, ngày 26 tháng 1 năm 1998, Bộ Văn hóa - Thông tin đã xếp hạng Đền Quả Sơn là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.
| Hạng mục thông tin | Nội dung khảo cứu tại Di tích lịch sử văn hóa Quốc gia Đền Quả Sơn |
|---|---|
| Tên di tích chính thức | Di tích lịch sử - văn hóa Quốc gia Đền Quả Sơn |
| Vị trí hành chính | Thôn Phúc Hậu, xã Bồi Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An |
| Địa thế tự nhiên | Lưng tựa núi Quả (Quả Sơn), mặt hướng ra dòng sông Lam và cánh đồng Bồi Sơn |
| Nhân vật phụng thờ | Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (995 - 1057), hoàng tử thứ 8 của vua Lý Thái Tổ |
| Phối thờ tại di tích | Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương (hai hoàng anh của Lý Nhật Quang) |
| Niên đại khởi dựng | Thế kỷ XI (sau năm 1057), kiến trúc hiện tồn mang phong cách thời Lê - Nguyễn |
| Hạng mục kiến trúc | Nghi môn tứ trụ, Hạ điện, Trung điện, Thượng điện, Tả Hữu vu, Lăng mộ đá |
| Lễ hội truyền thống | Lễ hội đền Quả Sơn (từ 19 đến 21 tháng Giêng âm lịch, Di sản phi vật thể quốc gia) |
Nghệ thuật kiến trúc và chạm khắc tại đền Quả Sơn Đô Lương
Nằm giữa khung cảnh sơn thủy hữu tình của vùng trung du Đô Lương, đền Quả Sơn Đô Lương là một quần thể kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng bề thế, kết tinh kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật điêu khắc dân gian thời Hậu Lê tiếp nối thời Nguyễn. Từng nếp mái đao cong, cột trụ biểu và mảng chạm gỗ lim trong đền đều toát lên vẻ uy nghiêm, cổ kính.

Địa thế phong thủy dưới chân núi Quả bên bờ sông Lam
Theo quan niệm phong thủy cổ truyền phương Đông, vị trí tọa lạc của đền Quả Sơn Đô Lương hội tụ đầy đủ các yếu tố "tọa sơn hướng thủy" đắc địa bậc nhất vùng thượng lưu sông Lam. Phía sau ngôi đền là ngọn núi Quả (Quả Sơn) có dáng tròn đầy đặn như một mâm quả khổng lồ của đất trời nâng đỡ và che chắn gió bắc; phía trước là dải đất bãi bồi màu mỡ trải dài ra tận bến sông Lam, nơi dòng nước uốn lượn hiền hòa tạo thành thế "tụ thủy minh đường".
Tổng thể mặt bằng kiến trúc của đền được quy hoạch đăng đối theo trục thần đạo hướng nam - đông nam, bao gồm hệ thống cổng Nghi môn, sân chầu lát đá và gạch bát cổ, ba tòa chính điện (Hạ điện, Trung điện, Thượng điện) bố cục theo kiểu "tiền chữ Nhất, hậu chữ Công", hai dãy nhà Tả vu, Hữu vu chạy dọc hai bên sân cùng khu vực lăng mộ Lý Nhật Quang nằm tách biệt yên tĩnh dưới tán cây cổ thụ phía tây khu nội tự. Trải qua đợt tu bổ, tôn tạo tổng thể hoàn thành vào đầu năm 2024 trên cơ sở giữ gìn nghiêm ngặt kiến trúc gốc và các di vật cổ, quần thể di tích càng thêm khang trang, bề thế trên diện tích rộng lớn.
Cổng Nghi môn cổ kính và khu lăng mộ đá
Điểm nhấn kiến trúc đầu tiên đón bước chân khách hành hương tại đền Quả Sơn Đô Lương là Nghi môn đền Quả Sơn được xây dựng theo thức kiến trúc tứ trụ truyền thống kết hợp ba lối cổng vòm cuốn. Hai cột trụ biểu trung tâm vươn cao uy nghi, đỉnh trụ đắp tượng nghê chầu hướng nhìn ra bến sông Lam, thân trụ chia ô đắp nổi hình rồng uốn lượn trong mây ("long vân đại hội") và các vế câu đối chữ Hán ca ngợi công nghiệp vĩ đại của bậc vương tử triều Lý. Hai bên cổng chính là hai khám thờ có mái chồng diêm hai tầng tám mái lợp ngói vảy cá, bên trong đắp nổi tượng hai vị võ tướng uy dũng mặc giáp trụ, tay nắm đốc kiếm đứng canh gác cùng đôi voi đá, ngựa đá chầu hầu.
Nằm ở phía tây khu vực chính điện là khu lăng mộ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang — một công trình kiến trúc tâm linh có giá trị lịch sử đặc biệt. Khu mộ được xây dựng theo hình tròn tượng trưng cho bầu trời, bao quanh bởi hệ thống tường thành đá ong và gạch cổ hình vuông tượng trưng cho mặt đất theo triết lý "thiên viên địa phương". Phía trước phần mộ là nhà bia cổ mái cong che tấm bia đá khắc chữ Hán và bức bình phong đắp nổi hình long mã hà đồ, nơi khói hương luôn trầm mặc suốt gần một thiên niên kỷ qua.
Kỹ thuật chạm khắc gỗ thời Lê Nguyễn trong tam điện
Bước qua khoảng sân chầu rộng lớn là ba tòa Hạ điện, Trung điện và Thượng điện nối tiếp nhau với hệ thống mái ngói mũi hài cổ kính và các bờ nóc đắp nổi "lưỡng long chầu nguyệt". Kết cấu khung chịu lực của cả ba tòa điện đều sử dụng gỗ lim nguyên khối xứ Nghệ với hệ vì kèo "chồng rường giá chiêng" kết hợp "kẻ chuyền" vững chắc, liên kết hoàn toàn bằng hệ thống mộng chốt truyền thống chuẩn xác đến từng mi-li-mét.
Giá trị mỹ thuật đặc sắc nhất của công trình nằm ở nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Lê Nguyễn hiện diện dày đặc trên các bức cốn, bảy hiên, xà nách, đầu dư và hệ thống cửa võng sơn son thếp vàng. Với kỹ thuật chạm lộng nhiều tầng kết hợp chạm nổi bong kênh tinh xảo, các nghệ nhân xưa đã khắc họa sống động thế giới hình tượng tứ linh (long, lân, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), cảnh rồng ổ, phượng mớm mồi cho con, tiên nữ cưỡi hạc dâng đào và các đồ án hoa sen, vân mây xoắn ốc. Tại Thượng điện — không gian thâm nghiêm nhất của ngôi đền — đặt long ngai và pho tượng Uy Minh Vương Lý Nhật Quang trong tư thế thiết triều uy nghi, hai bên phối thờ hai vị hoàng huynh là Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương đã từng vào xứ Nghệ hiệp lực giúp ông dẹp loạn, mở mang bờ cõi.
Hệ thống di vật lịch sử và văn hiến tại đền Quả Sơn Đô Lương
Mặc dù trải qua gần một ngàn năm biến động của lịch sử và những cuộc chiến tranh vệ quốc khốc liệt, đền Quả Sơn Đô Lương vẫn lưu giữ được nhiều di vật, cổ vật, thần phả và văn khắc Hán Nôm có giá trị học thuật cao. Đây là nguồn sử liệu vật chất chân xác minh chứng cho lịch sử hình thành vùng đất Nghệ An dưới thời nhà Lý.
Hệ thống sắc phong, thần phả và văn bia chữ Hán
Tại khu vực nội tự, nhà đền hiện còn bảo lưu bộ sưu tập sắc phong của các triều đại phong kiến Lê Trung Hưng, Tây Sơn và Nguyễn ban tặng cho Uy Minh Vương Lý Nhật Quang cùng hai vị vương huynh. Các đạo sắc phong viết trên giấy sắc vàng vẽ rồng mây tinh xảo đều thống nhất ca ngợi công đức "Khai quốc hộ dân, bảo cảnh an biên" của Ngài và chuẩn cho nhân dân tổng Bạch Hà, huyện Đô Lương giữ lệ quốc tế xuân thu nhị kỳ.
Bên cạnh sắc phong là bản thần phả cổ ghi chép chi tiết hành trạng mười sáu năm trị nhậm châu Nghệ An của Lý Nhật Quang, từ việc lập trại Bà Hòa, mở đường bộ qua Thanh Hóa, xây dựng thương cảng Hội Thống đến việc lập 62 chùa, đền, đình, miếu dọc đôi bờ sông Lam. Hệ thống bia đá cổ dựng tại nhà bia và khu lăng mộ cùng hàng chục bức đại tự, hoành phi, câu đối khắc gỗ sơn son thếp vàng như "Quả Sơn linh tích", "Thiên cổ anh thanh", "Lý triều hiển thánh" đã tạo nên một không gian văn hiến trang trọng, giúp hậu thế đọc lại những trang sử vàng của vùng đất Hoan Châu cổ.
Cổ vật đồ thờ tự và hệ thống tượng pháp
Cùng với tư liệu chữ viết, hệ thống hiện vật điêu khắc và đồ tế khí tại đền Quả Sơn Đô Lương mang đậm bản sắc mỹ thuật cổ truyền xứ Nghệ. Nổi bật trong số đó là các pho tượng gỗ cổ sơn son thếp vàng được tạo tác công phu với thần thái trang nghiêm, bộ ba khám thờ chạm lộng hoa văn rồng chầu mặt nguyệt, bộ kiệu bát cống cổ dùng trong nghi lễ rước thần trên sông Lam và đường bộ, cùng bộ sưu tập bát bửu, chấp kích, lọng tía, cờ thần, đỉnh đồng, hạc đồng đứng trên lưng rùa.
Mỗi hiện vật trong đền không chỉ phục vụ đời sống tâm linh tín ngưỡng mà còn phản ánh sự giao thoa văn hóa sâu sắc giữa quy chuẩn lễ nhạc cung đình Thăng Long thời Lý - Lê với truyền thống thủ công bản địa của cư dân lưu vực sông Lam — nơi từ lâu đã nức tiếng với những làng nghề truyền thống như làng gốm nồi đất Trù Sơn và làng nghề bánh đa Vĩnh Đức.
Giá trị văn hóa lễ hội và bảo tồn đền Quả Sơn Đô Lương
Trong bức tranh văn hóa xứ Nghệ, đền Quả Sơn Đô Lương không chỉ là một di tích kiến trúc tĩnh tại mà là tâm điểm của một không gian văn hóa lễ hội sống động bên dòng sông Lam. Những nghi thức lễ hội gắn với ngôi đền đã được trao truyền qua gần mười thế kỷ, trở thành niềm tự hào của nhân dân huyện Đô Lương mỗi độ xuân về.

Lễ hội truyền thống và nghi thức rước thủy trên sông Lam
Hằng năm, từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch, nhân dân các xã vùng hạ huyện Đô Lương và du khách thập phương lại nô nức trảy hội lễ hội đền Quả Sơn — sự kiện văn hóa truyền thống đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2019. Nét độc đáo bậc nhất làm nên bản sắc riêng biệt của lễ hội này chính là lễ rước thủy Tạ ơn Bà Bụt (còn gọi là lễ Hạ linh) từ đền Quả Sơn ngược dòng sông Lam lên chùa Bà Bụt tại xã Lam Sơn cách đó khoảng bốn ki-lô-mét.
Theo truyền thuyết lịch sử, thuở Uy Minh Vương Lý Nhật Quang mở đường và đánh dẹp loạn biên thùy đã được Bà Bụt (Phật Bà hiển linh) chỉ lối dẫn đường vượt qua hiểm nguy. Ghi nhớ ân nghĩa ấy, cứ mỗi dịp đầu xuân, hàng chục chiếc thuyền rồng trang hoàng cờ hoa rực rỡ nối đuôi nhau rẽ sóng sông Lam trong tiếng trống chiêng vang dội, kết hợp đoàn rước bộ gồm kiệu long đình, kiệu bát cống, đội hình gươm giáo, cờ ngũ sắc đi dọc triền đê để rước Thánh lên chùa Bà Bụt làm lễ tạ ơn rồi rước hoàn cung. Khi màn đêm buông xuống bên bến sông Lam, không gian lễ hội càng thêm đằm thắm với những canh hát dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh mượt mà và hương thơm mộc mạc của thức quà bánh đa Đô Lương giòn tan trong tiết xuân ấm áp.
- Trình tự các nghi lễ cổ truyền trong Lễ hội đền Quả Sơn: Lễ Yết cáo mở cửa đền, lễ Rước sắc và kiệu Thánh theo hai đường thủy - bộ từ đền Quả Sơn lên chùa Bà Bụt, lễ Tạ ơn tại chùa Bà Bụt, lễ Rước hoàn cung trở về đền, lễ Đại tế cổ truyền trên sân chầu và lễ Tạ bế mạc hội.
- Các hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc: Hội đua thuyền truyền thống trên dòng sông Lam, đấu vật cổ truyền, cờ người, kéo co, đẩy gậy và liên hoan diễn xướng dân ca Ví, Giặm giữa các câu lạc bộ văn nghệ dân gian huyện Đô Lương.
Định hướng bảo tồn và lan tỏa di sản đương đại
Trải qua gần một thiên niên kỷ tồn tại cùng lịch sử dân tộc, đền Quả Sơn Đô Lương giữ vai trò là nhịp cầu kết nối quá khứ hào hùng thời nhà Lý với đời sống văn hóa đương đại của nhân dân Nghệ An. Bên cạnh hệ thống hơn ba mươi ngôi đền, đình thờ vọng Uy Minh Vương Lý Nhật Quang trải khắp các huyện từ miền xuôi lên miền ngược xứ Nghệ, ngôi đền chính dưới chân núi Quả luôn được xem là "đền Tổ" quy tụ tâm thức hướng về cội nguồn của cộng đồng.
Trong lộ trình bảo tồn và số hóa di sản văn hóa địa phương, chuyên trang Nghệ An NSSC đã cập nhật toàn diện hệ thống cơ sở dữ liệu chuẩn xác về lịch sử, kiến trúc và lễ hội của các di tích trọng điểm, góp phần quảng bá chiều sâu văn hiến xứ Nghệ gắn liền với định hướng phát triển văn hóa bền vững. Việc ứng dụng công nghệ số trong lưu trữ thần phả, văn bia và giới thiệu không gian kiến trúc đền Quả Sơn giúp công chúng trong và ngoài nước dễ dàng tiếp cận, tìm hiểu về vị danh thần kiệt xuất của vương triều Lý.
Sừng sững dưới chân núi Quả và soi bóng xuống dòng sông Lam ngàn năm sóng vỗ, đền Quả Sơn Đô Lương mãi là biểu tượng bất diệt của tinh thần mở cõi, dựng xây và bảo vệ non sông Đại Việt. Vẻ đẹp kiến trúc cổ kính hòa quyện cùng không gian lễ hội rước thủy độc đáo nơi miền đất Bồi Sơn không chỉ làm rạng danh di sản văn hóa xứ Nghệ mà còn bồi đắp niềm tự hào dân tộc sâu sắc cho các thế hệ mai sau.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Nghệ An.
Bài liên quan
Đền Cuông Diễn Châu - Cổ tự linh thiêng trên núi Mộ Dạ tưởng niệm An Dương Vương
Đền Cuông Diễn Châu tọa lạc trên lưng chừng núi Mộ Dạ hướng ra biển Đông, nơi phụng thờ Thục Phán An Dương Vương với kiến trúc chữ Tam cổ kính.
Đền Bạch Mã Thanh Chương - Dấu ấn kiến trúc cổ kính tôn vinh danh tướng Phan Đà
Đền Bạch Mã Thanh Chương bên dòng sông Lam thờ danh tướng Phan Đà thời khởi nghĩa Lam Sơn. Khám phá kiến trúc chồng diêm tám mái và di sản xứ Nghệ.
Vườn quốc gia Pù Mát - Kho tàng sinh quyển nguyên sinh miền Tây xứ Nghệ
Vườn quốc gia Pù Mát trải rộng hơn 94.800 ha trên dãy Trường Sơn Bắc, là vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An và nơi sinh sống của loài Sao la.



