Lễ hội đền Quả Sơn - Di sản văn hóa ngàn năm bên dòng sông Lam
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trong bức tranh văn hóa lễ hội đầu xuân của dải đất Bắc Trung Bộ, lễ hội đền Quả Sơn giữ vị thế đặc biệt nhờ bề dày lịch sử gần mười thế kỷ gắn liền với ngôi cổ tự đứng thứ nhì trong tứ linh đền xứ Nghệ. Không chỉ bảo lưu trọn vẹn hệ thống điển lễ cung đình triều Lý hòa quyện cùng phong tục dân gian vùng hạ lưu Đô Lương, kỳ hội còn làm sống dậy hào khí thượng võ qua đoàn thuyền rồng rẽ sóng nước ngược dòng làm lễ tạ ơn.
Cội nguồn lịch sử và công đức tiền nhân trong lễ hội đền Quả Sơn
Sự hình thành và duy trì của lễ hội đền Quả Sơn suốt gần một thiên niên kỷ bắt nguồn từ tấm lòng tri ân của nhân dân xứ Nghệ đối với bậc danh thần kiệt xuất thời nhà Lý. Mọi nghi thức trong kỳ hội đều tái hiện chặng đường mười sáu năm trấn nhậm và mở mang bờ cõi phía nam Đại Việt hồi thế kỷ XI.
Sự nghiệp mở cõi châu Nghệ An của Uy Minh Vương
Theo Đại Việt sử ký toàn thư cùng ngọc phả tại đền Quả Sơn Đô Lương, nhân vật trung tâm được suy tôn là Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (995 - 1057). Ông là hoàng tử thứ tám của vua Lý Thái Tổ — vị hoàng đế khai sáng vương triều Lý được phụng thờ tại di tích đền Đô thuộc vùng đất Cổ Pháp, Bắc Ninh. Năm Tân Tỵ (1041), ông được vua Lý Thái Tông bổ nhiệm giữ chức Tri châu Nghệ An.
Đặt đại bản doanh tại vùng Bạch Đường thuộc đất Bồi Sơn, Lý Nhật Quang chiêu tập dân nghèo khai khẩn đất hoang ven sông Lam, đắp đê trị thủy, mở đường giao thông thủy bộ và thiết lập đồn trại biên giới với sự hiệp lực của Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương. Năm Giáp Thân (1044), ông được sắc phong tước Uy Minh Vương và khi ông hóa thánh năm Đinh Dậu (1057), nhân dân lập đền thờ chính cùng lệ hội xuân hằng năm.
Huyền tích Phật Bà chỉ đường và ân nghĩa chùa Bà Bụt
Chiều sâu tâm linh của lễ hội đền Quả Sơn thể hiện qua sự gắn kết giữa tín ngưỡng thờ nhân thần với Phật giáo thời Lý tại chùa Bà Bụt Tiên Tích Tự. Ngôi cổ tự tọa lạc tại vùng Cửa Trước thuộc xã Lam Sơn, huyện Đô Lương, cách đền khoảng bốn ki-lô-mét về phía thượng nguồn sông Lam. Tương truyền thuở Uy Minh Vương mở đường qua rừng núi hiểm trở và dẹp loạn biên cương, đoàn quân từng gặp lúc sương mù che lấp lối đi.
Giữa hoàn cảnh hiểm nghèo, Phật Bà hiển linh chỉ dẫn đường đi, giúp đoàn quân vượt qua ghềnh thác giành thắng lợi. Sau khi hoàn thành đại cuộc, Lý Nhật Quang cho dựng chùa Tiên Tích (chùa Bà Bụt) thờ pho tượng Phật Bà bằng đá cổ để tạ ơn và thường dẫn tướng sĩ ngược dòng sông Lam lên chùa lễ Phật đầu xuân. Sau ngày ông hiển thánh, hậu thế chuyển hóa tập quán ấy thành nghi thức rước Thánh lên chùa Bà Bụt.
| Hạng mục di sản bách khoa | Nội dung khảo cứu tại Lễ hội đền Quả Sơn (huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An) |
|---|---|
| Danh hiệu di sản quốc gia | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận cuối năm 2018, đón bằng năm 2019) |
| Thời gian tổ chức định kỳ | Từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch hằng năm (trọng hội ngày 20 tháng Giêng) |
| Không gian trung tâm lễ hội | Quần thể Di tích lịch sử quốc gia đền Quả Sơn tại xã Bồi Sơn huyện Đô Lương và sông Lam |
| Điểm hành lễ liên kết | Khu vực chùa Bà Bụt Tiên Tích Tự tại xã Lam Sơn, huyện Đô Lương (cách đền 4 km) |
| Nhân vật lịch sử phụng thờ | Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (995 - 1057), phối thờ Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương |
| Nghi thức tâm linh cốt lõi | Lễ Yết cáo, Đại tế, rước bộ kết hợp lễ rước thủy trên sông Lam và nghi thức lộn quân thuyền rồng |
| Cổ vật nghi trượng tiêu biểu | Sắc phong cổ, ngọc phả chữ Hán, kiệu Bát Cống và Long Đình chạm khắc sơn son thếp vàng |
| Hoạt động văn hóa phần hội | Đua thuyền rồng trên sông Lam, đấu vật, cờ người, kéo co và diễn xướng dân ca Ví, Giặm |
Thời gian tổ chức và không gian di sản của lễ hội đền Quả Sơn
Không gian diễn ra lễ hội đền Quả Sơn trải rộng trên vùng cảnh quan sơn thủy hữu tình miền trung du xứ Nghệ, kết nối giữa kiến trúc cổ tự dưới chân núi, đường đê ven làng và mặt nước dòng sông Cả. Thời điểm mở hội vào tháng Giêng âm lịch là lúc mưa xuân tưới tắm đôi bờ bãi bồi xanh mướt vùng Đô Lương.
Nhịp hội tháng Giêng bên dòng sông Lam và núi Quả
Theo lệ cổ truyền tại xã Bồi Sơn huyện Đô Lương, kỳ hội diễn ra từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch hằng năm, trong đó ngày 20 tháng Giêng là ngày chính hội. Công tác chuẩn bị được ban khánh tiết cùng nhân dân chín xã vùng Bạch Ngọc xưa khởi động ngay sau Tết Nguyên đán với việc bao sái đồ tế khí, cờ thần ngũ sắc, lọng tía, chấp kích và tu sửa thuyền rồng.
Nhân dân địa phương duy trì truyền thống kết hợp giữa hội lệ thường niên và đại hội rước lớn định kỳ. Trong những năm mở đại hội rước thủy bộ quy mô lớn, toàn bộ đôi bờ sông Lam từ bến đền Quả Sơn lên tới bến chùa Bà Bụt bừng sáng dưới sắc cờ hội, quy tụ hàng ngàn người tham gia đội hình rước bộ, đội thuyền rồng cùng đông đảo nhân dân đứng dọc triền đê chiêm bái.
Quần thể kiến trúc cổ tự và trục rước thủy bộ
Tâm điểm khởi phát của hành trình lễ hội là quần thể kiến trúc cổ kính nằm tựa lưng vào ngọn núi Quả tròn đầy, mặt tiền hướng ra sông Lam tạo thế "tọa sơn hướng thủy" đắc địa. Cùng với danh đền nổi tiếng như đền Bạch Mã Thanh Chương ở phía thượng nguồn, ngôi đền tại xã Bồi Sơn tạo nên trục văn hóa tâm linh liên hoàn dọc sông Lam với cổng Nghi môn tứ trụ, ba tòa Hạ điện, Trung điện, Thượng điện chạm khắc gỗ thời Lê - Nguyễn và khu lăng mộ Lý Nhật Quang.
Trục không gian lễ hội mở rộng thành hành trình nghi lễ động dài bốn ki-lô-mét kết nối đền Quả Sơn với chùa Bà Bụt Tiên Tích Tự. Tuyến hành lễ bao gồm hai trục song song hỗ trợ lẫn nhau là trục đường bộ chạy dọc đê ven sông đi qua hai xã Bồi Sơn, Lam Sơn và trục đường thủy trên dòng sông Lam, biến cảnh quan huyện Đô Lương thành không gian thực cảnh sống động.

Hệ thống nghi thức cổ truyền đặc sắc tại lễ hội đền Quả Sơn
Giá trị cốt lõi giúp lễ hội đền Quả Sơn được ghi danh vào danh mục di sản quốc gia nằm ở hệ thống nghi lễ cổ truyền được bảo tồn nghiêm ngặt theo điển chế truyền thống. Từ nghi thức tế lễ nơi sân chầu đến hành trình rước Thánh bằng cả hai đường thủy và bộ đều tuân thủ trình tự chặt chẽ, thể hiện lòng tôn kính đối với bậc tiền nhân mở cõi.
Nghi lễ Yết cáo và đại tế cổ truyền trang nghiêm
Trình tự phần lễ mở màn vào chiều ngày 19 tháng Giêng âm lịch bằng lễ Khai quang và lễ Yết cáo mở cửa đền. Trong tiếng nhạc bát âm trầm hùng, các vị bô lão vận lễ phục cổ truyền gồm áo thụng lam, mũ chữ đinh, chân đi hài tiến vào Thượng điện xin phép thần linh mở hội và rước long ngai, bài vị của Uy Minh Vương Lý Nhật Quang cùng Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương ra an vị tại kiệu rước.
Sáng ngày 20 tháng Giêng và sau khi hoàn tất rước hoàn cung vào ngày 21 tháng Giêng, nghi lễ Đại tế cổ truyền được cử hành trọng thể tại sân chầu trước tòa Hạ điện. Đội tế nam quan thực hiện đầy đủ các tuần hiến tửu (Sơ hiến, Á hiến, Chung hiến) cùng nghi thức đọc Chúc văn chữ Hán Nôm ngân vang dưới chân núi Quả, ôn lại công lao giữ yên bờ cõi châu Nghệ An của Đức Thánh.
Đoàn rước kiệu đường bộ và thuyền rồng vượt sóng
Rạng sáng ngày 20 tháng Giêng âm lịch, nghi thức tâm điểm của lễ hội đền Quả Sơn khởi hành với lễ Rước Thánh lên chùa Bà Bụt Tiên Tích Tự làm lễ tạ ơn (lễ Hạ linh). Trên tuyến đường bộ, đoàn rước di chuyển từ cổng Nghi môn tiến lên đê sông Lam với đội múa lân, cờ đại ngũ sắc, chiêng trống và phường bát âm. Trung tâm đoàn rước bộ là bộ ba cỗ kiệu Bát Cống và Long Đình chạm trổ sơn son thếp vàng, được các trai tráng mặc trang phục lính khố đỏ khiêng dưới bóng lọng vàng.
Song hành với đoàn rước bộ là lễ rước thủy trên sông Lam mang vẻ đẹp hào hùng. Từ bến sông trước đền, thuyền chủ rước linh vị cùng hàng chục thuyền rồng hộ giá đồng loạt rời bến. Nghi thức ngoạn mục nhất của đoàn rước thủy là nghi thức lộn quân thuyền rồng diễn ra tại ba điểm trên sông Lam gồm bến đền Quả Sơn, đoạn sông trung chuyển và bến Cửa Trước trước chùa Bà Bụt. Các đội thuyền rồng chèo vòng tròn xoáy trôn ốc ba vòng xuôi chiều và ba vòng ngược chiều quanh thuyền rước linh vị theo nhịp trống thúc quân, tái hiện khí thế thủy quân thời Lý trước khi lên chùa làm lễ Tạ ơn Phật Bà rồi rước Thánh hoàn cung.

Phần hội dân gian và giá trị bảo tồn lễ hội đền Quả Sơn
Sau những giờ phút trang nghiêm của phần lễ, không gian lễ hội đền Quả Sơn bừng lên sức sống sôi nổi của phần hội dân gian truyền thống. Sự giao thoa giữa các trò diễn thượng võ bên dòng sông Lam với những làn điệu dân ca trữ tình đã tạo nên sức hấp dẫn bền bỉ trong đời sống văn hóa tỉnh Nghệ An.
Các trò chơi thượng võ và canh hát Ví Giặm đêm xuân
Ngay sau nghi thức rước thủy hoàn cung, mặt nước sông Lam trước bến đền trở thành đường đua sôi động của hội đua thuyền truyền thống giữa các xã trong huyện Đô Lương, thể hiện tinh thần thượng võ của cư dân vùng hạ lưu. Trên sân đền và bãi đất rộng xã Bồi Sơn, các trò chơi dân gian như đấu vật cổ truyền, đánh cờ người, kéo co, đẩy gậy thu hút đông đảo người dân cổ vũ.
Khi màn đêm buông xuống dưới chân núi Quả, không gian lễ hội lắng đọng với những canh hát diễn xướng dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh mượt mà bên bến sông. Về dự hội đầu xuân trên đất Đô Lương, du khách còn cảm nhận nét văn hóa ẩm thực bản địa qua chiếc bánh đa Đô Lương giòn rụm thơm vừng đen, bát cháo lươn Nghệ An ấm nóng hay hương vị mộc mạc của món nhút Thanh Chương Nghệ An từ vùng quê lân cận.
- Hệ thống nghi lễ cốt lõi được bảo tồn nguyên gốc — Lễ Khai quang, lễ Yết cáo, lễ Rước Thánh thủy bộ lên chùa Bà Bụt, nghi thức lộn quân thuyền rồng trên sông Lam, lễ Tạ ơn Phật Bà, lễ Rước hoàn cung và lễ Đại tế.
- Chuỗi hoạt động văn hóa và thể thao dân gian — Hội đua thuyền rồng trên sông Lam, sới vật cổ truyền đầu xuân, thi đấu cờ người, kéo co, đẩy gậy và giao lưu diễn xướng dân ca Ví, Giặm.
- Giá trị kết nối hành trình di sản vùng trung du xứ Nghệ — Từ xã Bồi Sơn, hành trình văn hóa kết nối thuận lợi tới khu di tích Truông Bồn lịch sử hoặc ngược dòng sông Lam khám phá thắng cảnh đảo chè Thanh Chương xanh ngát.
Sức sống di sản văn hóa quốc gia đương đại
Với những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc được trao truyền qua nhiều thế hệ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh lễ hội đền Quả Sơn vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nếu người dân Bắc Ninh tự hào với lễ hội đền Đô vào tháng Ba âm lịch để kỷ niệm ngày vua Lý Thái Tổ đăng cơ tại quê hương nhà Lý, thì cư dân lưu vực sông Lam lại gửi trọn tấm lòng tôn kính vị hoàng tử thứ tám của vương triều Lý vào kỳ hội đầu xuân nơi miền đất Bồi Sơn, tạo nên sợi dây liên kết văn hiến bền chặt giữa Kinh Bắc với vùng đất Hoan Châu xưa.
Trong giai đoạn hiện nay, công tác bảo tồn lễ hội được huyện Đô Lương thực hiện bài bản theo hướng giữ gìn tính nguyên bản của phần lễ và phát huy giá trị văn hóa lành mạnh. Nhằm lưu trữ tư liệu chuẩn xác và lan tỏa di sản bản địa tới công chúng, cổng thông tin Nghệ An NSSC thường xuyên cập nhật các công trình biên khảo chuyên sâu về hệ thống đền đài và lễ hội truyền thống trên toàn tỉnh.
Trải qua gần một ngàn năm lịch sử cùng bao biến thiên của thời cuộc, lễ hội đền Quả Sơn vẫn giữ trọn vẹn sự trang nghiêm của điển lễ cổ truyền và khí thế hào hùng của đoàn thuyền rồng rẽ sóng sông Lam. Kỳ hội đầu xuân dưới chân núi Quả mãi là biểu tượng sáng ngời của đạo lý uống nước nhớ nguồn, hun đúc tinh thần đại đoàn kết và niềm tự hào văn hiến sâu sắc cho các thế hệ người dân xứ Nghệ.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Nghệ An.
Bài liên quan
Lễ hội Hang Bua - Bản sắc văn hóa người Thái miền Tây xứ Nghệ
Lễ hội Hang Bua tại xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu là hội xuân cổ truyền của đồng bào Thái Nghệ An với lễ cúng thần núi, khắc luống cồng chiêng và hát Nhuôn.
Nhút Thanh Chương Nghệ An - Vị chua giòn mộc mạc gói trọn nghĩa tình xứ Nghệ
Nhút Thanh Chương Nghệ An là thức quà dân dã làm từ quả mít non thái sợi ủ muối chua cùng riềng sả ớt, mang vị giòn thanh đậm đà bản sắc vùng đồi xứ Nghệ.
Cam Xã Đoài Nghệ An - Tinh hoa sản vật tiến vua nức tiếng vùng đất Nghi Diên
Cam Xã Đoài Nghệ An là giống cam tiến vua trứ danh tại xã Nghi Diên, huyện Nghi Lộc với lớp vỏ mỏng vàng óng, tép mọng sánh ngọt như mật ong và hương thơm dịu.



