Bỏ qua đến nội dung

Đền Cờn Nghệ An - Chốn cổ tự linh thiêng bậc nhất nơi cửa biển Lạch Cờn

Đứng đầu trong tứ đại danh đền cổ kính của vùng đất xứ Nghệ, đền Cờn Nghệ An uy nghiêm soi bóng bên dòng sông Mai và cửa biển Lạch Cờn thuộc phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai, kết tinh hơn bảy thế kỷ lịch sử tín ngưỡng thờ Mẫu vùng duyên hải Bắc Trung Bộ.

NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Cổng Nghi môn tứ trụ cổ kính và đôi voi đá chầu trước đền Cờn Nghệ An

Trong tâm thức dân gian của cư dân vùng Bắc Trung Bộ, câu phương ngôn truyền tụng qua nhiều thế hệ về bốn ngôi đền thiêng nhất xứ Nghệ luôn đặt đền Cờn Nghệ An ở vị trí khởi đầu trang trọng. Nằm trên thế đất gò Diệc lưng tựa núi Đầu Voi, mặt hướng ra nơi dòng sông Mai hòa vào sóng nước cửa biển Lạch Cờn, quần thể di tích quốc gia này là bảo tàng kiến trúc gỗ đá sống động và điểm tựa tinh thần của ngư dân vạn chài.

Lịch sử khởi dựng và thần tích gắn liền với đền Cờn Nghệ An

Dòng chảy lịch sử của đền Cờn Nghệ An khởi nguồn từ thế kỷ XIII dưới vương triều nhà Trần và được bồi đắp liên tục qua các triều đại Lê, Tây Sơn, Nguyễn. Gắn liền với sự ra đời của ngôi cổ tự nơi cửa biển là huyền tích bi tráng về Tứ vị Thánh Nương cùng những dấu ấn bang giao, hộ quốc an dân trong biên niên sử dân tộc.

Huyền tích Tứ vị Thánh Nương nơi cửa biển Lạch Cờn

Theo thần phả lưu giữ tại di tích cùng các bộ sử liệu cổ như Đại Việt sử ký toàn thư, Lịch triều hiến chương loại chí và Đại Nam nhất thống chí, sự tích hình thành ngôi đền bắt nguồn từ biến cố lịch sử năm Mậu Dần (1278) và năm Kỷ Mão (1279) vào thời điểm cuối triều đại Nam Tống. Trong trận hải chiến quyết định tại vùng biển Nhai Sơn, trước thế vây hãm hiểm nghèo, Thái hậu Dương Nguyệt Quả cùng hai vị công chúa là Triệu Nguyệt Khiêu, Triệu Nguyệt Hương và bà nhũ mẫu đã giữ trọn khí tiết trung trinh, gieo mình xuống biển sâu tuẫn tiết.

Thi hài của bốn bà theo dòng hải lưu trôi dạt vào vùng cửa biển Lạch Cờn (còn gọi là Càn Hải), thuộc làng Phương Cần xưa, nay là phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai. Ngư dân miền biển phát hiện thi thể các bà tuy trôi dạt nhiều ngày trên sóng cả nhưng dung mạo vẫn hồng hào tươi tắn như người đang ngủ, xiêm y tỏa hương thơm ngát. Cảm phục tấm lòng trinh liệt và tin rằng đây là bậc thần nữ hiển linh nơi biển cả, nhân dân làng Phương Cần trên vùng đất giàu truyền thống từ thời văn hóa khảo cổ Quỳnh Văn đã thành kính làm lễ an táng chu đáo bên sườn đồi và dựng ngôi miếu nhỏ trên gò Diệc sông Mai để bốn mùa hương khói phụng thờ.

Từ ngày lập miếu thờ tại cửa Lạch Cờn, mỗi khi ngư dân trong vùng dong thuyền ra khơi gặp lúc sóng to gió lớn, cầu khấn đều thấy linh ứng, thuyền bè vượt qua hiểm nguy trở về bình an, tôm cá đầy khoang. Tiếng lành về sự hiển ứng của bốn vị nữ thần lan truyền khắp vùng duyên hải, kết hợp nhuần nhuyễn với tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa và tục thờ thần Biển lâu đời của người Việt để hình thành nên hệ thống tín ngưỡng Đại Càn Quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh Nương thượng đẳng thần.

Dấu ấn các vương triều và hai ngôi đền cổ

Trải qua các triều đại phong kiến Việt Nam, đền Cờn Nghệ An luôn được xếp vào hàng quốc tế (ngôi đền do triều đình trực tiếp ban sắc phong, cấp kinh phí trùng tu và cử quan đại thần về chủ lễ). Năm Hưng Long thứ 20 (1312), khi nhà vua thân chinh cầm quân đi tuần biên phương Nam dừng thuyền tại cửa biển Càn Hải, mộng thấy thần nữ hiện lên giúp sức vượt qua sóng dữ và giành thắng lợi vẻ vang, khi khải hoàn đã ban chiếu sắc phong Tứ vị Thánh Nương và xuất ngân khố xây dựng ngôi đền quy mô lớn với kiến trúc chạm trổ nguy nga.

Đến mùa thu năm Canh Dần, niên hiệu Hồng Đức nguyên niên (1470), vua Lê Thánh Tông trên đường thống lĩnh đại binh đi mở cõi phương Nam đã驻 quân tại cửa biển Lạch Cờn, vào đền dâng hương cầu đảo và được thần linh phù trợ thuận buồm xuôi gió. Khi thắng trận trở về, nhà vua không chỉ ban sắc thượng đẳng thần, cấp tiền bạc mở rộng ngôi đền chính trên gò Diệc — từ đó gọi là đền Cờn Trong — mà còn cho khởi dựng thêm đền Cờn Ngoài nằm cách đó khoảng một ki-lô-mét trên mỏm núi Thằn Lằn nhô thẳng ra cửa biển để tưởng niệm các bậc trung thần tử tiết như Trương Thế Kiệt, Lục Tú Phu.

Trong các thế kỷ tiếp theo, nhiều bậc quân vương và danh tướng lịch sử, trong đó có các triều đại Lê Trung Hưng, thời kỳ Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ hành quân qua đất Nghệ An và suốt các đời vua triều Nguyễn (Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Khải Định), đều ban sắc phong tôn vinh công đức hộ quốc tý dân của thần đền Cờn. Với bề dày lịch sử hơn bảy trăm năm cùng giá trị văn hóa đặc sắc, ngày 23 tháng 6 năm 1993, Bộ Văn hóa - Thông tin đã ban hành Quyết định công nhận Đền Cờn là Di tích lịch sử - văn hóa và kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.

Hạng mục thông tinNội dung khảo cứu tại Di tích lịch sử văn hóa Quốc gia Đền Cờn
Tên di tích chính thứcDi tích lịch sử - văn hóa Quốc gia Đền Cờn (Đền Cờn Trong và Đền Cờn Ngoài)
Vị trí tọa lạcGò Diệc và núi Thằn Lằn, phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An
Địa thế phong thủyTựa núi Đầu Voi, nhìn ra dòng sông Mai (sông Hoàng Mai) và cửa biển Lạch Cờn
Niên đại khởi dựngThế kỷ XIII (thời nhà Trần), mở rộng năm 1312, năm 1470 và trùng tu thời Lê - Nguyễn
Đối tượng phụng thờĐại Càn Quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh Nương thượng đẳng thần
Cấu trúc kiến trúcNghi môn tứ trụ, Tòa Ca vũ, Hạ điện, Trung điện, Thượng điện, Tả vu, Hữu vu
Di vật cổ tiêu biểu142 hiện vật quý gồm Bia đá hai mặt năm 1665, Chuông đồng năm Cảnh Hưng 1752
Di sản phi vật thểLễ hội đền Cờn (Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia công nhận ngày 13/06/2016)

Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền độc đáo của đền Cờn Nghệ An

Quần thể kiến trúc đền Cờn Nghệ An hiện hữu ngày nay mang đậm phong cách nghệ thuật kiến trúc thời Hậu Lê tiếp nối thời Nguyễn, thể hiện trình độ thẩm mỹ tinh tế và kỹ thuật xử lý kết cấu gỗ, đá bậc thầy của các hiệp thợ xứ Nghệ. Tổng thể công trình được quy hoạch hài hòa theo địa hình sườn gò Diệc, vừa uy nghiêm chuẩn mực chốn cung đình vừa vững chãi trước khí hậu gió bão vùng cửa biển.

Toàn cảnh mặt bằng kiến trúc các tòa điện thờ cổ kính của đền Cờn Nghệ An bên dòng sông Mai
Toàn cảnh mặt bằng kiến trúc các tòa điện thờ cổ kính của đền Cờn Nghệ An bên dòng sông Mai

Bố cục tổng thể đền Cờn Trong và đền Cờn Ngoài

Không gian di tích được cấu thành từ hai điểm kiến trúc có mối liên kết hữu cơ cả về cảnh quan lẫn nghi lễ tín ngưỡng là đền Cờn Trong và đền Cờn Ngoài. Khu vực đền Cờn Trong tọa lạc trên thế đất "phượng hoàng ẩm thủy" (chim phượng hoàng uống nước) nơi gò Diệc, mặt tiền hướng về phía đông nam nhìn thẳng ra dòng sông Mai hiền hòa trước khi đổ ra biển lớn. Toàn bộ các công trình nội tự được bố cục đăng đối trên một trục thần đạo xuyên suốt theo lối kiến trúc "tiền công hậu kiều" gồm Nghi môn, sân chầu, Tòa Ca vũ, Hạ điện, Trung điện, Thượng điện (Hậu cung) cùng hai dãy Tả vu, Hữu vu bao bọc hai bên.

Cách đền Cờn Trong khoảng một ki-lô-mét về phía cửa biển là đền Cờn Ngoài nằm chênh vênh trên sườn núi đá Thằn Lằn (còn gọi là núi Cờn), nơi sóng biển vỗ quanh năm vào các ghềnh đá trầm tích. Đền Cờn Ngoài có quy mô nhỏ gọn hơn nhưng sở hữu tầm nhìn khoáng đạt bao quát toàn bộ cửa Lạch Cờn và vùng biển Quỳnh Phương. Để thích ứng với điều kiện gió biển mạnh và hơi muối mặn mòi, các tòa nhà tại cả hai ngôi đền đều được thiết kế với độ dốc mái hợp lý, hệ thống tường hồi bít đốc dày dặn xây bằng đá hộc và gạch vồ truyền thống liên kết bằng vữa mật mía, vôi vỏ sò giã nhuyễn, giúp công trình trường tồn qua hàng thế kỷ.

Kiến trúc Nghi môn tứ trụ và tòa Ca vũ

Bước vào không gian đền Cờn Trong từ phía bờ sông Mai, công trình đầu tiên gây ấn tượng mạnh mẽ về mặt thị giác là Nghi môn tứ trụ uy nghiêm vươn cao trên nền sân lát đá xanh. Bốn cột trụ biểu lớn có tiết diện vuông, phần đỉnh trụ đắp nổi hình chim phượng chụm đuôi và nghê chầu linh thiêng, thân trụ trang trí các ô lồng đèn đắp nổi tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai) cùng những đôi câu đối chữ Hán khảm sành sứ tinh xảo ca ngợi cảnh sắc Càn Hải và ân đức của Thánh Mẫu. Ngay phía trước Nghi môn là hai nhà bia nhỏ mái cong che chở cho đôi voi đá cổ tạc nguyên khối trong tư thế phủ phục hiền từ cùng đôi ngựa đá chầu hai bên bậc tam cấp.

Tiến qua sân chầu rộng rãi là tòa Ca vũ truyền thống (còn gọi là nhà Phiếm du hay tòa Thiêu hương) — một hạng mục kiến trúc vô cùng đặc sắc mang dấu ấn cung đình thời Lê Trung Hưng. Công trình được dựng theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái, các đầu đao uốn cong vút mềm mại gắn tượng rồng chầu, phượng múa bằng đất nung tráng men cổ. Tòa Ca vũ có kết cấu khung gỗ lim bốn hàng chân cột kiên cố, không gian mở thoáng đãng bốn phía để phục vụ các nghi thức diễn xướng nhạc lễ, múa bông, hát văn dâng thánh trong các kỳ đại lễ mùa xuân.

Nghệ thuật chạm khắc gỗ đá tại tam tòa chính điện

Nối tiếp tòa Ca vũ là ba tòa Hạ điện, Trung điện và Thượng điện chạy song song tạo thành một chỉnh thể kiến trúc thâm nghiêm, trầm mặc. Nếu Hạ điện và Trung điện là không gian cử hành các nghi thức tế lễ hội đồng với hệ khung vì kèo "giá chiêng chồng rường con nhị" khỏe khoắn, thì Thượng điện (Hậu cung) lại là không gian linh thiêng bậc nhất, nơi đặt long ngai, bài vị và hệ thống tượng thờ Tứ vị Thánh Nương cùng Tam tòa Thánh Mẫu được sơn son thếp vàng lộng lẫy.

Giá trị mỹ thuật đỉnh cao của đền Cờn Nghệ An kết tinh ở hàng trăm bức chạm khắc gỗ trên các cấu kiện kẻ hiên, bảy hiên, cốn nách, đầu dư, cửa võng và bức cuốn thư. Đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân mộc cổ truyền — tiêu biểu cho truyền thống chạm khắc lâu đời của vùng đất có làng mộc mỹ nghệ Quỳnh Hưng — đã thổi hồn vào từng thớ gỗ lim cứng cáp qua các kỹ thuật chạm bong kênh, chạm lộng nhiều lớp và chạm nổi tinh vi. Các đề tài trang trí vừa tuân thủ quy phạm cung đình với "lưỡng long chầu nguyệt", "long vân khánh hội", "tứ linh hội tụ", vừa sinh động hơi thở dân gian vùng biển với hình ảnh cá chép vượt vũ môn, chim phượng hàm thư, rùa đội hạc và hoa sen nở rộ trên sóng nước.

Hệ thống cổ vật và giá trị văn hiến tại đền Cờn Nghệ An

Không chỉ cuốn hút bởi vẻ đẹp kiến trúc cổ kính bên dòng sông Mai, đền Cờn Nghệ An còn được giới nghiên cứu sử học và mỹ thuật đánh giá là một kho tàng di sản vật thể quý giá của vùng Bắc Trung Bộ. Qua nhiều biến thiên của lịch sử và thời gian, ngôi đền vẫn bảo lưu nguyên vẹn 142 hiện vật cổ có niên đại trải dài từ thời Hậu Lê đến thời Nguyễn.

Bia đá cổ thời Lê và đại hồng chung Cảnh Hưng

Trong số các di vật bằng đá và kim khí đang được bảo quản nghiêm ngặt tại đền, quý giá bậc nhất là tấm bia đá cổ hai mặt "Càn Hải tự bi ký" được tạo tác và dựng vào năm Ất Tỵ, niên hiệu Cảnh Trị thứ 3 đời vua Lê Huyền Tông (1665). Tấm bia được tạc từ đá nguyên khối cao lớn, trán bia chạm nổi hình lưỡng long chầu mặt trời giữa các vân mây xoắn ốc, diềm bia khắc hoa văn dây leo uốn lượn mềm mại. Toàn bộ phần văn bia khắc chữ Hán sắc nét ghi chép tường tận nguồn gốc thần tích Tứ vị Thánh Nương, lịch sử các lần sắc phong của triều đình cũng như công đức đóng góp trùng tu đền của quan lại và nhân dân địa phương trong thế kỷ XVII.

Bên cạnh bia đá Cảnh Trị là quả đại hồng chung (chuông đồng lớn) được đúc vào năm Nhâm Thân, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 13 đời vua Lê Hiển Tông (1752). Quả chuông có dáng thon đều cân đối, quai chuông tạo hình đôi rồng đấu lưng uốn cong khỏe khoắn, bốn múi chuông điểm xuyết các núm gõ hình hoa cúc nổi và những dòng minh văn chữ Hán ca ngợi cảnh đẹp non nước Càn Hải. Tiếng chuông Cảnh Hưng suốt gần ba thế kỷ qua vẫn ngân vang trầm ấm mỗi buổi sớm chiều, hòa vào nhịp sống lao động của bà con ngư dân vùng cửa biển.

Di sản sắc phong, tượng cổ và đồ tế khí

Cùng với bia đá và chuông đồng, kho tàng di vật tại đền Cờn Nghệ An còn bao gồm bộ sưu tập 18 pho tượng cổ bằng gỗ mít và gỗ vàng tâm có niên đại thế kỷ XVIII - XIX. Các pho tượng Tứ vị Thánh Nương, tượng Quan Hoàng, tượng Cô, tượng Cậu và tượng các vị đại thần đều được tạc theo tỷ lệ chuẩn mực, khuôn mặt phúc hậu, trang nghiêm, nếp áo trùng điệp mềm mại phủ lớp sơn ta truyền thống và thếp vàng quỳ rực rỡ.

Hệ thống đồ tế khí và nghi trượng trong đền cũng vô cùng phong phú với các bộ long ngai, khám thờ chạm lộng cửu long, kiệu bát cống, kiệu long đình, bộ bát bửu, chấp kích, lư hương đồng, hạc đồng cùng hàng chục bức đại tự, hoành phi, câu đối cổ như "Nam Hải linh từ", "Mặc tướng hồng hưu", "Thánh đức vô cương". Mỗi bức hoành phi, câu đối không chỉ là một tác phẩm thư pháp Hán Nôm xuất sắc mà còn là nguồn tư liệu văn hiến vô giá phản ánh tư tưởng nhân văn, lòng biết ơn tiền nhân và ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo quê hương của các thế hệ người Việt.

Vai trò văn hóa tâm linh và bảo tồn đền Cờn Nghệ An

Trong đời sống văn hóa tinh thần của cư dân miền biển Hoàng Mai - Quỳnh Lưu, đền Cờn Nghệ An giữ vị trí tâm điểm quy tụ cộng đồng và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa biển đặc trưng. Những nghi lễ truyền thống gắn liền với ngôi đền đã vượt ra khỏi phạm vi một làng chài để trở thành ngày hội lớn mở đầu mùa xuân của cả vùng xứ Nghệ.

Không khí đua thuyền rồng sôi động trên dòng sông Mai trong dịp lễ hội đền Cờn Nghệ An
Không khí đua thuyền rồng sôi động trên dòng sông Mai trong dịp lễ hội đền Cờn Nghệ An

Tâm điểm tín ngưỡng cầu ngư và lễ hội mùa xuân

Hằng năm, từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch, nhân dân địa phương và du khách thập phương lại nô nức hội tụ về bên dòng sông Mai để tham dự lễ hội đền Cờn — một trong những lễ hội cổ truyền sớm nhất và quy mô nhất của tỉnh Nghệ An, đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 6 năm 2016. Lễ hội bảo lưu trọn vẹn chuỗi nghi thức cổ truyền trang trọng như lễ Khai quang, lễ Yết cáo, lễ Cầu ngư, lễ Hợp tế, lễ Đại tế và đặc biệt là lễ Rước kiệu Thánh từ đền Cờn Trong ra đền Cờn Ngoài cùng tục "chạy ói" độc đáo trên bãi biển.

Đối với bà con ngư dân tại làng nghề hải sản Quỳnh Phương và các vùng phụ cận nổi tiếng với hương vị nước mắm Quỳnh Dị đậm đà, kỳ lễ hội đầu xuân tại đền Cờn là dịp thiêng liêng để dâng lên Thánh Mẫu những phẩm vật tinh túy nhất của biển khơi và đồng đất quê hương, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, trời yên biển lặng, những đoàn tàu vươn khơi bám biển luôn bình an và bội thu. Phần hội diễn ra sôi nổi trên mặt nước sông Mai với hội đua thuyền truyền thống giữa các đội chài cường tráng, kết hợp cùng các trò chơi dân gian như đẩy gậy, kéo co, cờ thẻ và tiếng hát chầu văn, hát tuồng cổ ngân vang suốt đêm xuân.

  • Các nghi thức cốt lõi trong kỳ đại lễ tại Đền Cờn: Lễ Khai quang, lễ Yết cáo, lễ Rước kiệu bát cống kết hợp đội hình cờ thần, lọng vàng từ đền Cờn Trong ra bờ biển đền Cờn Ngoài, nghi thức Cầu ngư phát lộc đầu năm và lễ Đại tế cổ truyền.
  • Giá trị gắn kết cộng đồng cư dân vạn chài: Nuôi dưỡng đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", thắt chặt tình đoàn kết giữa các tổ đội đánh bắt xa bờ và bảo tồn không gian diễn xướng dân gian vùng cửa biển.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản bền vững

Nhận thức sâu sắc giá trị lịch sử, kiến trúc và tâm linh độc bản của đền Cờn Nghệ An, chính quyền tỉnh Nghệ An và thị xã Hoàng Mai luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho công tác bảo tồn, tu bổ định kỳ các hạng mục gỗ cổ theo đúng nguyên tắc bảo tồn di tích gốc, chống mối mọt và sự ăn mòn của khí hậu biển. Hệ thống kè đá ven sông Mai, bến thuyền lễ hội và khuôn viên cây xanh quanh gò Diệc cùng núi Thằn Lằn đã được chỉnh trang đồng bộ, vừa bảo vệ vững chắc nền móng cổ tự vừa gìn giữ cảnh quan sơn thủy hữu tình nguyên sơ.

Đồng hành cùng lộ trình chuyển đổi số văn hóa và bảo tồn di sản địa phương, cổng thông tin Nghệ An NSSC đã và đang hệ thống hóa nguồn tư liệu chuẩn xác về kiến trúc, thần phả và lễ hội của các di tích trọng điểm, góp phần kết nối giá trị văn hóa truyền thống với sự phát triển bền vững của vùng kinh tế ven biển Nam Thanh - Bắc Nghệ. Việc số hóa các bản dịch văn bia Cảnh Trị, hệ thống sắc phong và hình ảnh kiến trúc cổ giúp thế hệ trẻ dễ dàng tiếp cận, trân trọng di sản của cha ông.

Trải qua hơn bảy thế kỷ trầm mặc trước sóng gió đại dương, đền Cờn Nghệ An vẫn vẹn nguyên vẻ đẹp cổ kính, uy nghiêm nơi cửa biển Lạch Cờn lịch sử. Ngôi cổ tự đầu bảng xứ Nghệ không chỉ là kiệt tác kiến trúc nghệ thuật thời Lê - Nguyễn mà còn là ngọn hải đăng tâm linh bất diệt, chở che cho những đoàn thuyền vươn khơi và bồi đắp hồn cốt văn hóa biển giàu bản sắc của quê hương Nghệ An.

Chia sẻ:
NC

NSSC Nghệ An

nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Nghệ An.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất