Lễ hội đền Cờn - Di sản văn hóa tâm linh cổ xưa bên cửa biển Lạch Cờn
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Diễn ra từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng âm lịch hằng năm tại phường Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai, tỉnh Nghệ An, lễ hội đền Cờn là một trong những lễ hội đầu xuân cổ xưa và quy mô bậc nhất vùng Bắc Trung Bộ. Được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, sự kiện kết tinh tín ngưỡng thờ Mẫu vùng cửa biển gắn liền với huyền tích Tứ Vị Thánh Nương cùng những nghi thức cầu ngư độc đáo của cư dân vạn chài.
Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội đền Cờn bên cửa biển Lạch Cờn
Trong kho tàng dân gian xứ Nghệ từ bao đời nay luôn lưu truyền câu ngạn ngữ "Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng" để tôn vinh bốn ngôi cổ tự linh thiêng nhất vùng đất Hồng Lam. Đứng đầu trong tứ đại danh đền ấy là quần thể đền Cờn Nghệ An cùng mùa lễ hội đền Cờn mở đầu cho chuỗi sinh hoạt văn hóa tâm linh mùa xuân ven biển miền Trung.
Huyền tích Tứ Vị Thánh Nương và vương triều Trần
Lịch sử khởi nguyên của lễ hội đền Cờn bắt nguồn từ thế kỷ XIII, gắn liền với biến cố lịch sử cuối triều đại Nam Tống (năm 1279) và tín ngưỡng thờ thần biển của ngư dân vùng cửa lạch. Theo các thần tích chữ Hán và sử biên niên cổ, sau trận hải chiến tại Nhai Sơn, Thái hậu Dương Nguyệt Quả cùng hai công chúa Triệu Nguyệt Khiêu, Triệu Nguyệt Hương và vị nhũ mẫu trung nghĩa đã gieo mình xuống biển cả để giữ tròn khí tiết. Thi hài của bốn vị trôi dạt vào bờ biển Càn Hải (tức cửa biển Lạch Cờn ngày nay), mặt mũi vẫn hồng hào tươi tắn và tỏa hương thơm ngát, được nhân dân làng Phương Cần cảm phục lập miếu phụng thờ và suy tôn là Tứ Vị Thánh Nương.
Đến năm Hưng Long thứ 20 (1312), khi vua Trần Anh Tông thân chinh cầm quân đi tuần biên giới phía nam ngang qua vùng biển Càn Hải, nhà vua được thần báo mộng phù trợ vượt sóng gió bình an và giành thắng lợi. Khi khải hoàn trở về, vua Trần Anh Tông đã ban chiếu xuất ngân khố triều đình xây dựng ngôi đền quy mô bề thế với kiến trúc chạm khắc tinh xảo, đồng thời sắc phong thượng đẳng thần và định lệ quốc tế hằng năm. Qua các triều đại nhà Lê và nhà Nguyễn, nhiều vị đế vương như vua Lê Thánh Tông trên hải trình dừng chân tại cửa Cờn đều dâng hương bái yết, làm thơ vịnh cảnh và ban cấp sắc phong chuẩn định quy thức tế lễ trang trọng.
Không gian đền Cờn Trong và đền Cờn Ngoài
Không gian tổ chức lễ hội đền Cờn trải rộng trên một vùng cảnh quan sơn thủy hữu tình nơi dòng sông Hoàng Mai đổ ra biển Đông qua cửa biển Lạch Cờn. Quần thể di tích bao gồm hai khu vực kiến trúc gắn kết chặt chẽ với nhau theo trục tâm linh sông — núi — biển của phường Quỳnh Phương:
- Khu vực đền Cờn Trong (Đền Nội): Tọa lạc trên gò Diệc sát bờ sông Mai Giang, đây là nơi phụng thờ chính Tứ Vị Thánh Nương với hệ thống kiến trúc cổ kính gồm Nghi môn, Trung điện, Hạ điện, Thượng điện và lầu Cô, lầu Cậu lưu giữ hàng trăm hiện vật đá chạm, đồ tế khí sơn son thếp vàng từ thời Lê — Nguyễn.
- Khu vực đền Cờn Ngoài (Đền Ngoại): Nằm cách đền Trong khoảng một cây số về phía đông trên ngọn núi Đầu Voi nhô ra sát mép sóng biển Đông, ngôi đền phụng thờ vị đại thần Tống Đế Bính cùng các tướng sĩ trung nghĩa, là điểm đến tâm điểm của đoàn rước kiệu và nghi thức cầu ngư trên bãi biển trong ngày chính hội.
| Thời điểm âm lịch | Không gian cử hành trọng tâm | Các nghi thức và hoạt động chính trong lễ hội |
|---|---|---|
| Ngày 19 tháng Giêng | Khuôn viên đền Cờn Trong và bờ sông Mai Giang | Lễ khai quang, lễ yết cáo, lễ khai sắc và phát động hội thi thể thao dân gian |
| Sáng ngày 20 tháng Giêng | Cung đường từ đền Cờn Trong ra bãi biển và đền Cờn Ngoài | Nghi thức rước kiệu Tứ Vị Thánh Nương, màn rước kiệu bay trên bãi cát và tục chạy ói |
| Chiều ngày 20 tháng Giêng | Khu vực cửa biển Lạch Cờn và dòng sông Hoàng Mai | Lễ cầu ngư trên bờ biển và giải đua thuyền truyền thống sôi động của các đội chèo |
| Ngày 21 tháng Giêng | Chính điện đền Cờn Trong tại phường Quỳnh Phương | Lễ đại tế cổ truyền, lễ tạ thần và tổng kết các hoạt động giao lưu văn hóa đầu xuân |
Hệ thống nghi thức đặc sắc trong lễ hội đền Cờn
Sức hấp dẫn độc bản đưa lễ hội đền Cờn trở thành di sản văn hóa tiêu biểu của cả nước nằm ở chuỗi nghi thức cổ truyền kết hợp giữa vẻ trang nghiêm của lễ tế cung đình và sức sống mãnh liệt, phóng khoáng của ngư dân miền biển. Mọi nghi lễ từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng đều được các bậc cao niên và trai tráng vạn chài chuẩn bị chu đáo suốt nhiều tháng trước tết Nguyên đán.
Lễ rước kiệu bay và tục chạy ói trên bãi biển
Khoảnh khắc kịch tính và giàu bản sắc văn hóa dân gian nhất của lễ hội đền Cờn diễn ra vào sáng ngày 20 tháng Giêng trên bãi biển Quỳnh Phương với nghi thức tục chạy ói và rước kiệu bay. Trước đó, nhân dân địa phương chuẩn bị những chiếc "ói" — một vật phẩm lễ hội đan bằng tre nứa hình trụ dài tượng trưng cho thỏi vàng, thỏi bạc của biển cả, bên ngoài dán giấy ngũ sắc rực rỡ, bên trong đựng trầu cau, bánh kẹo, gạo muối và những lời chúc phúc lành đầu năm.
Khi đoàn rước gồm hàng nghìn người hộ tống bốn cỗ kiệu bát cống sơn son thếp vàng từ đền Cờn Trong tiến ra bãi biển hướng về đền Cờn Ngoài, bốn người đàn ông khỏe mạnh, đức độ đại diện cho ngư dân vạn chài vác bốn chiếc ói chạy dẫn đầu đoàn rước. Sau khi hoàn tất nghi thức tế lễ trang nghiêm tại bãi biển, hiệu lệnh trống chiêng vang lên dồn dập mở màn cho tục chạy ói: những người vác ói chạy nhanh trên bãi cát trong sự reoò vây quanh của hàng nghìn trai tráng và du khách tìm cách chạm tay hoặc giành lấy những mảnh lộc từ chiếc ói với niềm tin cầu mong một năm mới ra khơi thuận buồm xuôi gió, tôm cá đầy khoang. Ngay sau đó, các đô tùy vai kiệu gồm những thanh niên ngư dân vạm vỡ trong trang phục áo đỏ, thắt lưng vàng đồng loạt nâng bổng những cỗ kiệu nặng hàng trăm ki-lô-gam lên khỏi đầu và chạy lướt nhanh trên sóng nước ven bờ, tạo nên cảnh tượng rước kiệu bay vô cùng ngoạn mục giữa tiếng sóng biển rì rầm.

Nghi thức lễ cầu ngư và đại tế cổ truyền
Sau màn rước kiệu sôi nổi trên bãi cát, đoàn rước tề tựu trước đàn tế hướng thẳng ra cửa biển Lạch Cờn để cử hành lễ cầu ngư — nghi lễ thiêng liêng bậc nhất của cư dân vùng biển Hoàng Mai. Trước hương án bày biện trang trọng các lễ vật truyền thống của địa phương, vị chủ tế vận lễ phục cổ truyền đọc bài văn chúc ca ngợi công đức Tứ Vị Thánh Nương đã che chở cho những đoàn tàu đánh bắt xa bờ, đồng thời gửi gắm ước vọng quốc thái dân an, biển lặng sóng êm, ngư trường trù phú.
Một điểm nhấn nhân văn sâu sắc trong lễ cầu ngư tại lễ hội đền Cờn là nghi thức phóng sinh các loài thủy sản (cá, cua, tôm, ốc biển) trở về với đại dương mênh mông, thể hiện ý thức tôn trọng tự nhiên và bảo vệ nguồn lợi thủy sản bền vững của cộng đồng ngư dân. Bước sang sáng ngày 21 tháng Giêng, tại sân thượng điện đền Cờn Trong, ban tế lễ gồm các bậc bô lão thông hiểu cổ lệ tiếp tục cử hành lễ đại tế (tế chính thức) theo đúng trình tự tam tuần hiến tửu (dâng rượu ba lần), đọc chúc văn và lễ tạ thần trong âm nhạc bát âm trang nhã, khép lại phần lễ một cách trọn vẹn.
Sức sống văn hóa dân gian miền biển tại lễ hội đền Cờn
Không chỉ lưu giữ những nghi thức tâm linh cổ kính, phần hội của lễ hội đền Cờn còn là ngày hội văn hóa thể thao lớn nhất dịp đầu xuân của cư dân ven biển Nghệ An. Các hoạt động diễn ra liên tục từ sân đền, bờ sông Mai Giang cho tới bãi biển Quỳnh Phương, phản ánh tinh thần thượng võ và đoàn kết của con người vùng biển.
Hội đua thuyền truyền thống trên sông Mai Giang
Tâm điểm thu hút hàng vạn người dân đứng kín hai bên bờ sông Hoàng Mai và khu vực cửa biển Lạch Cờn vào chiều ngày 20 tháng Giêng chính là giải đua thuyền truyền thống. Tham gia tranh tài là các đội thuyền chài xuất sắc đại diện cho các khối phố thuộc phường Quỳnh Phương và các xã ven biển của thị xã Hoàng Mai. Mỗi chiếc thuyền đua được trang trí đầu rồng rực rỡ, quy tụ khoảng hai mươi tay chèo là những ngư dân dày dạn kinh nghiệm sóng gió, khoác đồng phục đỏ vàng rực rỡ và chít khăn đầu trang nghiêm.
Khi tiếng trống lệnh khai cuộc vang lên, các mũi thuyền đồng loạt rẽ sóng lao vút đi trên mặt sông rộng lớn dưới sự cổ vũ vang dội của tiếng trống, tiếng thanh la và cờ hoa rợp bờ. Những nhịp chèo đều tắp, dứt khoát cùng kỹ thuật vòng qua tiêu chuẩn xác thể hiện sức mạnh cơ bắp dẻo dai và sự phối hợp ăn ý tuyệt đối của tập thể ngư dân trên biển. Đối với người dân địa phương, hội đua thuyền trong lễ hội đền Cờn không đơn thuần là một cuộc thi tài thể thao mà còn là nghi thức biểu dương lực lượng lao động biển, rèn luyện bản lĩnh vượt qua bão tố để vươn khơi bám biển giữ gìn ngư trường truyền thống của cha ông.

Trò chơi dân gian và diễn xướng văn nghệ đầu xuân
Bên cạnh đường đua dậy sóng trên sông Mai Giang, khắp không gian quanh đền Cờn Trong và bãi biển còn diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trò chơi dân gian đặc sắc kéo dài suốt ba ngày hội:
- Trình diễn dân ca và nghệ thuật truyền thống: Các câu lạc bộ văn nghệ quần chúng tổ chức đêm giao lưu hát văn, hát chèo cổ và trình diễn di sản Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh ngợi ca vẻ đẹp cảnh sắc Quỳnh Phương và công đức Thánh Mẫu.
- Trò chơi dân gian vùng biển sôi nổi: Nhân dân và du khách hào hứng tham gia các cuộc thi kéo co trên cát, đẩy gậy, đánh đu tiên, cờ thẻ, cờ người, thi đan lưới nhanh và hội thi tiếng hót chim chào mào đầu xuân.
- Triển lãm văn hóa và giới thiệu sản vật bản địa: Các gian trưng bày giới thiệu lịch sử văn hiến vùng đất Hoàng Mai — Quỳnh Lưu cùng những thức quà truyền thống nổi tiếng của tỉnh Nghệ An như bánh mướt Diễn Châu hay đặc sản tương Nam Đàn Nghệ An.
Giá trị di sản văn hóa quốc gia của lễ hội đền Cờn
Trải qua hơn bảy thế kỷ tồn tại và phát triển từ thời nhà Trần đến nay, lễ hội đền Cờn đã khẳng định vị thế là một thiết chế văn hóa tâm linh tiêu biểu của cộng đồng cư dân ven biển Bắc Trung Bộ. Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh lễ hội vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định giá trị lịch sử, khoa học và nhân văn bền vững của di sản này.
Sợi dây gắn kết cộng đồng ngư dân vạn chài
Trên bản đồ di sản lễ hội tỉnh Nghệ An, lễ hội đền Cờn mở màn vào tháng Giêng âm lịch tạo nên mạch nguồn văn hóa nối tiếp hài hòa với các đại lễ truyền thống khác trong tỉnh như lễ hội tại đền Quả Sơn Đô Lương, lễ hội tại đền Bạch Mã Thanh Chương, lễ hội tưởng niệm An Dương Vương tại đền Cuông Diễn Châu vào tháng Hai âm lịch và đại lễ kỷ niệm tại Khu di tích Kim Liên vào tháng Năm dương lịch. Sự gắn kết ấy phản chiếu trọn vẹn bức tranh văn hóa đa dạng từ vùng núi đồi trung du, đồng bằng châu thổ sông Lam cho tới dải bờ biển dài của xứ Nghệ.
Đối với cư dân vùng biển Hoàng Mai, lễ hội chính là điểm tựa tinh thần vững chắc trước mỗi mùa ra khơi mới. Những nghi thức như tục chạy ói, rước kiệu bay, lễ cầu ngư và đua thuyền đã thắt chặt tình đoàn kết gắn bó keo sơn giữa các dòng họ, các vạn chài; đồng thời giáo dục thế hệ trẻ lòng biết ơn tổ tiên, ý thức trách nhiệm bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng và giữ gìn hệ sinh thái biển quê hương.
Giao thoa văn hóa tín ngưỡng biển miền Trung
Xét trong không gian văn hóa biển Việt Nam, lễ hội đền Cờn có mối liên hệ giao thoa sâu sắc với các trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu và cầu ngư dọc dải đất miền Trung và miền Bắc, tiêu biểu như lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố tại vùng biển Hậu Lộc tỉnh Thanh Hóa, mạch nguồn văn hiến dòng sông Lam kết nối với Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại Hà Tĩnh hay truyền thống uống nước nhớ nguồn tại lễ hội đền Cổ Loa ở Thủ đô Hà Nội. Nhiều ngôi đền thờ Tứ Vị Thánh Nương dọc bờ biển từ Bắc Bộ vào tới Nam Trung Bộ đều xem đền Cờn là chốn tổ phát tích của tín ngưỡng này.
Trong những năm qua, chính quyền thị xã Hoàng Mai và nhân dân phường Quỳnh Phương luôn chú trọng bảo tồn nguyên bản các nghi thức cổ truyền, bài trừ các hủ tục mê tín dị đoan và xây dựng môi trường lễ hội văn minh, hiếu khách. Nhằm góp phần lưu trữ và truyền bá giá trị di sản quê hương trên không gian số, chuyên trang Nghệ An NSSC thường xuyên hệ thống hóa các nguồn tư liệu lịch sử, văn hóa chuẩn xác phục vụ nhu cầu nghiên cứu và tìm hiểu của độc giả.
Giữa tiếng sóng vỗ rì rầm nơi cửa biển Lạch Cờn và sắc cờ hội rực rỡ mỗi độ tháng Giêng, lễ hội đền Cờn vẫn vẹn nguyên sức sống mãnh liệt của một di sản văn hóa ngàn năm. Không chỉ tôn vinh vẻ đẹp tâm linh và khí phách hào sảng của ngư dân xứ Nghệ, lễ hội còn là biểu tượng sáng ngời cho khát vọng bình an, thịnh vượng và tình yêu biển cả quê hương của dân tộc Việt Nam.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Nghệ An.
Bài liên quan
Lễ hội Hang Bua - Bản sắc văn hóa người Thái miền Tây xứ Nghệ
Lễ hội Hang Bua tại xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu là hội xuân cổ truyền của đồng bào Thái Nghệ An với lễ cúng thần núi, khắc luống cồng chiêng và hát Nhuôn.
Lễ hội đền Quả Sơn - Di sản văn hóa ngàn năm bên dòng sông Lam
Lễ hội đền Quả Sơn tại xã Bồi Sơn, huyện Đô Lương là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh Uy Minh Vương Lý Nhật Quang với lễ rước thủy trên sông Lam.
Lễ hội đền Cuông - Không gian văn hóa cổ truyền dưới chân núi Mộ Dạ
Lễ hội đền Cuông diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng 2 âm lịch tại xã Diễn An, huyện Diễn Châu, Nghệ An nhằm tưởng niệm công đức Thục Phán An Dương Vương.



