Làng nghề hải sản Quỳnh Phương - Trầm tích mặn mòi nơi cửa biển Lạch Cờn
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Tọa lạc bên hạ lưu dòng sông Hoàng Mai trước khi đổ ra biển cả mênh mông, làng nghề hải sản Quỳnh Phương từ lâu đã khẳng định vị thế của một trung tâm hậu cần nghề cá nhộn nhịp bậc nhất khu vực Bắc Trung Bộ. Không chỉ là nơi hội tụ hàng trăm con tàu đánh bắt xa bờ sau những hải trình dài ngày, mảnh đất cổ Phương Cần còn lưu giữ trọn vẹn mạch nguồn tri thức bản địa cùng phong tục tập quán mộc mạc của cư dân vạn chài miền duyên hải.
Cội nguồn lịch sử làng nghề hải sản Quỳnh Phương bên dòng Mai Giang
Lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề hải sản Quỳnh Phương gắn liền mật thiết với quá trình khai hoang lập ấp của các thế hệ cư dân tiền hiền bên bờ biển Đông. Vùng đất này xưa kia mang tên làng Phương Cần, nằm nép mình bên dòng sông Mai Giang hiền hòa uốn lượn trước khi hòa nhập vào làn nước xanh thẳm của cửa biển Lạch Cờn.
Dấu ấn làng cổ Phương Cần thời Trần Lê
Theo các thư tịch cổ và ngọc phả địa phương, từ thế kỷ XIII dưới triều nhà Trần, mảnh đất này đã trở thành nơi tụ cư của những người lính thú và ngư dân các vùng duyên hải phía bắc vào khai khẩn. Vùng đất Phương Cần xưa kia có địa thế đặc biệt hiểm yếu, được bao bọc bởi dãy núi Đầu Voi vững chãi ở phía đông và dòng sông Mai Giang chở nặng phù sa ở phía tây, tạo thành một vịnh biển kín gió lý tưởng cho thuyền bè trú ẩn.
Cùng với sự hình thành của cụm di tích linh thiêng đền Cờn Nghệ An phụng thờ Tứ Vị Thánh Nương, cộng đồng vạn chài nơi đây dần mở rộng quy mô xóm ấp. Ngư dân không chỉ thành thạo nghề đi biển đánh bắt gần bờ bằng thuyền nan, thuyền mành mà còn sáng tạo ra các phương thức sơ chế cá tôm để dự trữ lương thực cho những tháng mùa đông biển động. Đến thời Hậu Lê, khi vua Lê Thánh Tông tuần du kinh lý phương nam dừng chân ngự giá tại cửa Cờn, ngài đã hết lời ngợi ca phong cảnh sơn thủy kỳ vĩ và nếp sống thuần hậu, chất phác của ngư dân vùng cửa lạch.
Vị thế cảng cá Lạch Cờn trong giao thương đường thủy
Vào các thế kỷ XVII và XVIII, nhờ nằm trên tuyến giao thương ven biển huyết mạch nối liền Đàng Ngoài và Đàng Trong, khu vực cửa Cờn nhanh chóng trở thành một thương cảng sầm uất. Đội thuyền buôn từ Thăng Long, Phố Hiến hay xứ Thanh thường xuyên ghé vào bến sông Mai Giang để tiếp tế nước ngọt và thu gom các sản vật biển trứ danh như tôm khô, mực một nắng, mắm chượp và cá khô.
Hệ thống bến bãi dọc bờ sông dần phát triển thành cảng cá Lạch Cờn với quy mô ngày càng bề thế, thu hút hàng trăm thương nhân về tụ hội. Khác với những làng chài bãi ngang đơn thuần chỉ biết đánh bắt tươi sống, người dân Quỳnh Phương đã sớm định hình tư duy sản xuất hàng hóa thông qua việc chuyên môn hóa các công đoạn mổ cá, ướp muối, phơi sấy và chưng cất nước mắm. Dòng chảy giao thương tấp nập trên bến dưới thuyền đã hun đúc nên bản sắc phóng khoáng, nhạy bén nhưng vẫn đậm đà nghĩa tình của ngư dân Hoàng Mai.
| Giai đoạn lịch sử | Không gian nghề nghiệp | Đặc trưng hoạt động khai thác và chế biến hải sản |
|---|---|---|
| Thế kỷ XIII - XIV | Cửa biển Càn Hải và vạn chài Phương Cần | Ngư dân khai phá ngư trường và hình thành nghề chế biến cá muối thủ công |
| Thế kỷ XV - XVIII | Bến sông Mai Giang và cảng khẩu Lạch Cờn | Phát triển kỹ thuật chượp mắm trong chum sành và phơi hải sản trên vỉ tre |
| Thế kỷ XIX - nửa đầu thế kỷ XX | Vùng bãi ngang và các làng chài Hoàng Mai | Mở rộng quy mô đội tàu buồm đánh bắt xa bờ và giao thương sản vật qua đường biển |
| Từ năm 1954 đến nay | Phường Quỳnh Phương thuộc thị xã Hoàng Mai | Hình thành làng nghề tập trung với quy trình chế biến khép kín và bảo vệ môi trường biển |
Kỹ nghệ chế tác cổ truyền tại làng nghề hải sản Quỳnh Phương
Trải qua thăng trầm thời gian, nét đặc sắc làm nên danh tiếng lâu bền của làng nghề hải sản Quỳnh Phương chính là hệ thống bí quyết thủ công tinh tế trong từng công đoạn chế biến. Từ việc lựa chọn nguyên liệu tươi rói ngay khi tàu vừa cập bến cho đến nghệ thuật cân chỉnh tỉ lệ muối và canh nắng gió trời, tất cả đều được tích lũy thành kho tàng tri thức dân gian vô giá.
Nghệ thuật ủ chượp nước mắm cá cơm than trong chum sành
Sản phẩm đỉnh cao kết tinh hồn cốt của biển cả tại Quỳnh Phương chính là nước mắm cốt nhĩ truyền thống. Nguyên liệu được người thợ tuyển chọn khắt khe nhất là loại cá cơm than (còn gọi là cá trỏng than) béo mẫm, mình dày và vảy óng ánh, được đánh bắt vào khoảng tháng Ba đến tháng Bảy âm lịch khi cá tích tụ hàm lượng đạm cao nhất.
Cá vừa đưa lên bờ phải còn nguyên độ tươi xanh, tuyệt đối không dập nát, được trộn đều với muối hạt tinh khiết theo tỉ lệ vàng ba phần cá một phần muối theo phương pháp chượp cá cổ truyền. Muối dùng để ủ phải là muối kết tinh hạt to từ các đồng muối lân cận, đã được lưu kho hơn một năm để thôi hết vị chát đắng và nước ót trước khi đem ủ cá. Hỗn hợp chượp được nén chặt vào những chiếc chum sành lớn làm từ gốm nung đất sét tự nhiên, sau đó đậy kín bằng nắp nan tre và chèn đá tảng bên trên. Chum chượp được đặt ngoài sân phơi để đón nhận tối đa nhiệt lượng của ánh nắng mặt trời và những cơn gió nồm nam mát rượi thổi từ biển vào. Quá trình thủy phân protid diễn ra hoàn toàn tự nhiên kéo dài từ mười hai đến mười tám tháng, trải qua nhiều công đoạn náo đảo công phu để chiết xuất dòng nước mắm có màu cánh gián đậm đà, trong suốt như ngọc và tỏa hương thơm nồng nàn quyến rũ. Một số gia đình nghệ nhân còn duy trì tập quán chôn chum chượp xuống lòng đất qua nhiều mùa mưa nắng để tạo nên dòng nước mắm hạ thổ sánh mịn với hậu vị ngọt thanh khó quên, sánh ngang phẩm cấp với dòng nước mắm Vạn Phần danh tiếng ở Diễn Châu.

Kỹ thuật hấp sấy và nướng cá trích trên than hồng
Bên cạnh nước mắm trứ danh, kỹ thuật sơ chế và nướng chín các loài cá nổi cũng là niềm tự hào lớn của làng nghề hải sản Quỳnh Phương. Vào mùa cá trích, cá nục hay cá bạc má rộ về, khắp các con ngõ quanh cảng cá lại nghi ngút khói thơm tỏa ra từ hàng chục bếp than hoa đỏ rực rỡ.
Những mẻ cá tươi sống sau khi rửa sạch bằng nước biển trong ngần được xếp ngay ngắn trên các vỉ sắt chuyên dụng để nướng trên than hoa đượm lửa. Đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ làng biển thoăn thoắt lật trở từng vỉ cá sao cho lớp da bên ngoài vàng giòn rụm, óng ả mỡ cá tự nhiên nhưng phần thịt bên trong vẫn giữ trọn vẹn vị ngọt đậm đà, mềm mại và thơm lừng. Với các loại cá cơm nhỏ, người dân áp dụng kỹ thuật hấp chín trong nồi hơi nước muối loãng rồi nhanh chóng trải đều ra các nong tre lớn để phơi khô dưới nắng giòn. Sản phẩm cá trỏng than hoa sau khi hong khô có sắc màu trắng bạc tinh tươm, dai giòn tự nhiên và có thể bảo quản nhiều tháng liền mà không cần dùng bất kỳ loại hóa chất can thiệp nào.
Phương pháp phơi mực một nắng trên vỉ tre truyền thống
Mực câu Quỳnh Phương nổi tiếng khắp các vùng gần xa bởi độ dày mình và vị ngọt thanh đặc trưng của vùng biển lộng gió. Vào những đêm trăng sáng, các đội thuyền câu mực nhỏ của làng nghề dong buồm ra khơi, câu từng con mực ống, mực lá còn sống nguyên lấp lánh đốm lân tinh mang về bến khi bình minh vừa ló dạng.
Mực được ngư dân mổ xẻ khéo léo dọc sống lưng, loại bỏ nội tạng và màng đen bên ngoài rồi rửa sạch bằng nước biển nguyên chất để giữ trọn vẹn vị ngọt đậm đà. Sau đó, mực được căng phẳng phiu trên các khung phên đan bằng tre nứa rồi dựng nghiêng trên các giàn phơi đón trọn vẹn ánh nắng chói chang đầu ngày của biển cả. Điểm mấu chốt của nghệ thuật phơi mực một nắng nằm ở việc chỉ phơi đúng một buổi trưa nắng gắt để lớp thịt bên ngoài se khô ráo nước, tạo một lớp phấn trắng mỏng mịn màng tự nhiên, trong khi thớ thịt bên trong vẫn mọng nước, dày dặn và dẻo quánh. Thưởng thức miếng mực nướng thơm nức mũi của vùng biển này gợi nhớ đến hương vị tuyệt hảo của món mực nháy Cửa Lò trứ danh của vùng biển phía nam xứ Nghệ.

Nét đẹp đời sống cộng đồng của làng nghề hải sản Quỳnh Phương
Không chỉ là một không gian sản xuất kinh tế thuần túy, làng nghề hải sản Quỳnh Phương còn là cái nôi nuôi dưỡng những nét sinh hoạt văn hóa dân gian vô cùng phong phú và bền chặt. Nhịp sống của cả làng chài vận hành nhịp nhàng theo chu kỳ của tự nhiên, của con nước thủy triều và tiếng còi tàu rúc vang vọng từ khơi xa trở về.
Tri thức dân gian theo dõi con nước biển khơi
Trải qua biết bao thế hệ vật lộn với sóng to gió cả, cư dân vạn chài Quỳnh Phương đã đúc kết được một kho tàng tri thức dân gian đi biển sâu sắc. Những bậc cao niên chỉ cần nhìn sắc mây bay qua đỉnh núi Đầu Voi, ngửi mùi gió biển mang hơi ẩm mặn mòi hay quan sát chuyển động của đàn chuồn chuồn bay là có thể dự báo chính xác thời tiết biển động trước nhiều giờ đồng hồ.
Quy luật con nước triều lên triều xuống được người dân tính toán rành rọt theo từng ngày âm lịch: ngày con nước cường, ngày con nước kém hay thời điểm cá tôm tìm về lạch đẻ trứng. Những kinh nghiệm truyền khẩu qua các câu vè, bài ca dân gian giúp các thuyền viên phán đoán luồng cá di cư theo mùa gió mùa đông bắc hay gió mùa tây nam. Sự gắn kết khăng khít giữa kinh nghiệm đánh bắt của nam giới ngoài khơi xa và tài khéo léo chế biến của người phụ nữ trên bờ đã tạo nên một thế kiềng ba chân vững chắc bảo đảm cuộc sống ấm no cho làng nghề qua nhiều thế hệ.
Tín ngưỡng tâm linh gửi gắm nơi cửa biển linh thiêng
Đời sống tâm linh của cộng đồng làng nghề hải sản Quỳnh Phương gắn chặt với tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ thần biển cả. Trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cả vùng chính là ngôi đền thiêng ngàn năm tuổi thờ Tứ Vị Thánh Nương nằm ngay sát bờ sông Mai Giang. Hằng năm, vào dịp đầu xuân từ ngày 19 đến ngày 21 tháng Giêng, toàn thể ngư dân và thợ thủ công lại hân hoan tề tựu về tham dự lễ hội đền Cờn quy mô bậc nhất vùng Bắc Trung Bộ.
Các nghi thức tâm linh độc đáo như rước kiệu bay lướt trên sóng cát, tục chạy ói cầu lộc biển và lễ hội đua thuyền chài truyền thống không chỉ là dịp để con người tạ ơn thần linh đã che chở cho tàu thuyền thuận buồm xuôi gió, tôm cá đầy khoang mà còn thắt chặt tình đoàn kết xóm giềng tương thân tương ái. Tinh thần trân trọng biển cả và ước vọng thái bình của ngư dân Quỳnh Phương có nét tương đồng sâu sắc với phong tục của ngư dân vùng biển lân cận qua lễ hội Cầu Ngư Diêm Phố tại tỉnh Thanh Hóa, tạo nên một dải văn hóa tín ngưỡng miền duyên hải miền Trung vô cùng đặc sắc.
Bảo tồn và phát huy giá trị di sản làng nghề hải sản Quỳnh Phương
Bước vào thời kỳ hiện đại hóa và hội nhập sâu rộng, làng nghề hải sản Quỳnh Phương đang đứng trước những thời cơ lớn cùng không ít thách thức trong việc cân bằng giữa bảo tồn giá trị truyền thống và đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường đương đại.
Sức sống của tri thức bản địa trong nhịp sống hiện đại
Trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ làm lạnh và chế biến công nghiệp quy mô lớn, các hộ gia đình thợ thủ công tại Quỳnh Phương vẫn kiên trì bám trụ với các phương pháp ủ chượp tự nhiên và phơi sấy truyền thống. Đối với họ, hương vị đậm đà nguyên bản của giọt nước mắm cá cơm ủ trong chum sành hay miếng cá nướng than hoa không một loại máy móc hiện đại nào có thể sao chép trọn vẹn được.
Cùng với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, làng nghề từng bước xây dựng quy chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm, đầu tư sân phơi bê tông sạch sẽ cách ly bụi bẩn và áp dụng hệ thống pin năng lượng mặt trời hỗ trợ quy trình sấy khép kín trong những ngày mưa bão. Những sản phẩm nước mắm chượp, cá khô, mực một nắng Quỳnh Phương ngày càng khẳng định thương hiệu vững chắc trên thị trường, được công nhận tiêu chuẩn chất lượng cao và trở thành những sản phẩm OCOP tiêu biểu của thị xã Hoàng Mai.
Kết nối chuỗi di sản văn hóa miền duyên hải xứ Nghệ
Việc gìn giữ làng nghề không chỉ mang ý nghĩa kinh tế thiết thực mà còn đóng góp to lớn vào chiến lược phát triển du lịch văn hóa bền vững của tỉnh nhà. Cùng với tuyến du lịch khám phá bãi tắm bãi biển Cửa Lò sôi động ở phía nam hay làng nghề làm mắm truyền thống nước mắm Cửa Hội, điểm đến Quỳnh Phương mở ra một không gian trải nghiệm văn hóa sông biển trọn vẹn cho du khách thập phương khi ghé thăm cửa ngõ phía bắc Nghệ An.
Nhằm lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa bản địa độc đáo và hỗ trợ cộng đồng làng nghề vươn xa trên nền tảng số, cổng thông tin Nghệ An NSSC luôn tích cực đồng hành trong việc quảng bá các tư liệu lịch sử, nét đẹp phong tục và di sản thủ công truyền thống của quê hương đến với đông đảo bạn đọc trong và ngoài nước.
Trải qua bao mùa mưa nắng gắt gao của dải đất miền Trung, tiếng sóng vỗ rì rào nơi cửa biển Lạch Cờn vẫn ngày đêm hòa cùng nhịp chày đập lưới và mùi hương mắm chượp nồng nàn của làng nghề hải sản Quỳnh Phương. Di sản ấy không chỉ nuôi sống bao thế hệ con người bằng dòng sữa mặn mòi của biển mẹ mà còn tạc vào thời gian bức tượng đài kiên cường về ý chí bám biển, giữ nghề và tình yêu quê hương son sắt của con người xứ Nghệ muôn đời.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Nghệ An.
Bài liên quan
Làng nghề mây tre đan Nghi Thái - Bàn tay tài hoa đan dệt hồn quê xứ Nghệ
Làng nghề mây tre đan Nghi Thái tại huyện Nghi Lộc, Nghệ An nổi tiếng với nghề đan lát mây tre truyền thống, kết tinh bàn tay khéo léo của người dân xứ Nghệ.
Làng nghề bánh đa Vĩnh Đức - Nét đẹp đỏ lửa bên dòng sông Lam Đô Lương
Làng nghề bánh đa Vĩnh Đức tại Đô Lương, Nghệ An nổi tiếng với nghề tráng bánh đa vừng đen cay nồng, đậm đà hương vị mộc mạc của quê hương xứ Nghệ.
Làng nghề làm tương Nam Đàn - Tinh hoa ủ chum trăm năm bên dòng Lam xứ Nghệ
Làng nghề làm tương Nam Đàn tại Nghệ An lưu giữ nghệ thuật ủ tương nếp trong chum sành cổ truyền, tạo nên thức chấm đậm đà mang hồn cốt văn hóa ẩm thực xứ Nghệ.



