Làng nghề bánh đa Vĩnh Đức - Nét đẹp đỏ lửa bên dòng sông Lam Đô Lương
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Tọa lạc tại khối 10 của trung tâm thị trấn Đô Lương, làng nghề bánh đa Vĩnh Đức từ lâu đã khẳng định vị thế là một trong những làng nghề chế biến lương thực tiêu biểu bậc nhất của tỉnh Nghệ An. Không ồn ào khoa trương, nhịp sống nơi đây gắn liền với ánh lửa bập bùng từ những căn bếp tráng bánh đỏ rực từ lúc nửa đêm và những giàn phơi bánh đa trải dài ngút tầm mắt dưới ánh nắng ban mai, tạo nên bức tranh lao động giàu sức sống và đậm đà bản sắc quê hương.
Cội nguồn lịch sử hình thành làng nghề bánh đa Vĩnh Đức ba trăm năm
Trải qua hơn ba thế kỷ bồi đắp và thăng trầm theo dòng chảy lịch sử, làng nghề bánh đa Vĩnh Đức đã trở thành mạch nguồn di sản văn hóa gắn liền với ký ức của biết bao thế hệ cư dân đôi bờ sông Lam. Nghề làm bánh đa khởi nguồn từ nhu cầu tích trữ lương thảo của cư dân nông nghiệp và từng bước trở thành sản vật giao thương nức tiếng của vùng đất Đô Lương.
Ký ức ba thế kỷ đỏ lửa bên bến sông Lường
Theo các nguồn sử liệu địa phương và lời kể truyền khẩu của các bậc cao niên trong làng, nghề tráng bánh đa tại làng Vĩnh Đức đã có lịch sử hình thành khoảng ba trăm năm, bắt đầu từ thời hậu Lê sang thời Nguyễn. Vùng đất Đô Lương xưa mang tên gọi dân gian là chợ Lường — một thương cảng đường sông sầm uất trên bến dưới thuyền, nơi tiếp giáp giữa miền xuôi và miền ngược của xứ Nghệ. Những người thợ thủ công đầu tiên tại làng Vĩnh Đức đã tận dụng nguồn lúa gạo dồi dào từ các cánh đồng phù sa ven sông Lam để chế biến thành những mẻ bánh khô dự trữ cho các chuyến thuyền buôn ngược ngàn.
Bánh đa khi ấy là thứ lương thảo gọn nhẹ, để được lâu ngày trong các khoang thuyền mà không lo ẩm mốc. Mỗi khi cập bến nghỉ ngơi, các thương lái chỉ cần nướng bánh trên than hồng là đã có bữa ăn lót dạ thơm nồng, giòn rụm. Trải qua những năm tháng kháng chiến chống giặc ngoại xâm ác liệt của dân tộc, chiếc bánh đa Vĩnh Đức tiếp tục theo chân người chiến sĩ ra trận, trở thành nguồn tiếp tế lương thực thân thương từ hậu phương gửi ra tiền tuyến. Sự gắn bó keo sơn ấy đã hun đúc nên lòng tự hào nghề nghiệp sâu sắc, để ngọn lửa lò tráng bánh ở Vĩnh Đức không bao giờ tắt suốt hàng trăm năm qua.
Nét đẹp gắn kết cộng đồng thợ tráng bánh Đô Lương
Trong cấu trúc làng xã truyền thống xứ Nghệ, làng nghề bánh đa Vĩnh Đức thể hiện tính cố kết cộng đồng vô cùng bền chặt. Toàn bộ các hộ gia đình trong làng đều tham gia vào từng khâu sản xuất theo lối phường nghề tương trợ lẫn nhau. Gia đình này đảm nhiệm khâu ngâm xay bột, gia đình khác chuyên về đan phên nứa, chuẩn bị củi đốt hay thu mua vừng đen và gia vị. Nhịp điệu lao động tập thể nhịp nhàng ấy đã tạo nên một không gian văn hóa xóm làng chan hòa tình nghĩa.
Vào những dịp lễ hội truyền thống lớn như lễ hội đền Quả Sơn suy tôn Uy Minh Vương Lý Nhật Quang tại di tích lịch sử đền Quả Sơn Đô Lương, người dân Vĩnh Đức lại tuyển chọn những mẻ bánh đa vừng đen ngon nhất, nướng chín phồng đều tăm tắp để kính cẩn dâng lên thần linh. Chiếc bánh đa mộc mạc thơm lừng hương tiêu tỏi trở thành lễ vật thiêng liêng tạ ơn trời đất đã ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và phù hộ cho nghề cổ của làng ngày càng hưng thịnh.
| Công đoạn tráng bánh cổ truyền | Nguyên vật liệu và dụng cụ thủ công | Tiêu chí kỹ thuật và đặc trưng cảm quan |
|---|---|---|
| Ngâm xay bột gạo Khang Dân | Gạo Khang Dân nguyên chất, cối xay đá | Bột gạo xay nhuyễn mịn, sánh vừa độ và không bị chua |
| Phối trộn gia vị và vừng đen | Vừng đen mẩy hạt, tiêu sọ, tỏi ớt giã nhuyễn | Gia vị hòa quyện đồng đều, tạo sắc xám đen đặc trưng |
| Tráng bánh trên nồi hơi nước | Nồi gang đun sôi, khuôn vải căng, gậy tre mỏng | Bánh chín đều, độ dày đồng nhất và không rách mép |
| Phơi nắng trên phên nứa | Phên nứa già đan thưa, giàn phơi đón gió | Bánh khô giòn tự nhiên, phẳng phiu và không cong vênh |
Nguyên liệu mộc mạc làm nên sản phẩm làng nghề bánh đa Vĩnh Đức
Sức hấp dẫn khác biệt giúp chiếc bánh đa vùng đất này vượt trội hơn các loại bánh tráng của nhiều vùng miền khác nằm ở cách thức phối trộn nguyên liệu tinh tế. Tại làng nghề bánh đa Vĩnh Đức, từng hạt gạo, hạt vừng hay củ tỏi nhánh tiêu đều phải trải qua quá trình tuyển lựa khắt khe theo kinh nghiệm tích lũy lâu đời.
Hạt gạo Khang Dân dẻo dai đượm đà phù sa
Để tạo nên phần cốt bánh hoàn hảo, người thợ Vĩnh Đức kiên quyết chỉ sử dụng giống gạo Khang Dân thuần chất được gieo trồng trên các cánh đồng phù sa của tỉnh Nghệ An. Giống gạo này có đặc tính nở xốp tự nhiên, độ dẻo vừa phải, không quá dính như gạo nếp nhưng lại không bị bở rã khi xay thành bột nước. Nếu sử dụng các loại gạo quá dẻo, bánh khi tráng sẽ dính chặt vào khuôn vải khó gỡ; ngược lại nếu dùng gạo quá khô, bánh phơi xong sẽ dễ bị giòn vụn, gãy nát khi vận chuyển.
Gạo sau khi thu mua về được sàng sẩy sạch mày trấu, đem vo đãi kỹ qua nhiều lần nước trong vắt rồi ngâm nở từ hai đến ba tiếng trước khi đưa vào cối đá xay nhuyễn. Lượng nước gia giảm trong quá trình ngâm và xay phải đạt độ cân bằng tuyệt đối để bột bánh sánh mịn như sữa tươi, không bị vón cục và giữ trọn vẹn vị ngọt thanh của tinh bột lúa nước.
Hạt vừng đen bóng bẩy quyện đều gia vị cay nồng
Nếu gạo tạo nên phần thịt bánh thì bánh đa vừng đen lại lấy hạt vừng làm linh hồn tạo nên độ bùi béo đặc trưng. Vừng dùng để tráng bánh bắt buộc phải là vừng đen hạt mẩy tròn, bóng loáng, được trồng trên các vùng đất bãi bồi ven sông. Vừng được đãi sạch cát sạn, phơi khô ráo nước rồi trộn trực tiếp vào bột gạo với mật độ dày đặc, phủ kín cả hai bề mặt chiếc bánh chứ không chỉ rải thưa thớt bên ngoài.
Điểm độc đáo nhất làm nên bản sắc riêng biệt của bánh đa Đô Lương là hệ thống gia vị tiêu tỏi ớt được hòa trộn trực tiếp vào bột bánh trước khi tráng. Người thợ dùng tỏi ta tép nhỏ thơm nồng, ớt hiểm cay cay cùng hạt tiêu sọ đen giã nhuyễn, hòa thêm chút nước mắm cốt truyền thống nguyên chất để tạo vị đậm đà. Sự kết hợp táo bạo giữa vị cay the của hạt tiêu, vị nồng ấm của củ tỏi và vị béo ngậy của hạt vừng đen đã tạo nên một phức hợp hương vị mạnh mẽ, xua tan cái lạnh giá của mùa đông miền Trung và kích thích vị giác người thưởng thức.
Vai trò phên nứa trong việc giữ phom bánh tròn
Một dụng cụ thủ công không thể tách rời trong quy trình sản xuất tại làng nghề là những tấm phên nứa phơi bánh. Phên được đan từ những thanh nứa rừng già bánh tẻ chẻ mỏng, chuốt phẳng nhẵn và đan khít nhau theo dạng nan thưa. Mỗi tấm phên nứa thường dài khoảng hai mét, đủ chỗ để trải thẳng hàng từ năm đến sáu chiếc bánh đa tròn trịa.
Chất liệu nứa tự nhiên có đặc tính thoát khí và hút ẩm cực tốt, giúp bề mặt đáy của chiếc bánh nhanh chóng se lại mà không bị dính chặt vào thanh nan. Khi bánh khô vừa độ, người thợ chỉ cần uốn cong nhẹ tấm phên nứa là toàn bộ những chiếc bánh đa sẽ tự động bong ra nguyên vẹn, giữ trọn vẹn hình dáng tròn vành vạnh như mặt trăng rằm.

Kỹ thuật chế tác công phu tại làng nghề bánh đa Vĩnh Đức
Sự tinh xảo của làng nghề bánh đa Vĩnh Đức được thể hiện trọn vẹn qua đôi bàn tay thoăn thoắt và cảm nhận chuẩn xác của người thợ bên lò tráng. Mọi công đoạn từ múc bột, láng bánh đến phơi khô đều đòi hỏi kỹ năng điêu luyện và kinh nghiệm quan sát thời tiết dày dặn.
Thao tác múc bột láng đều trên khuôn vải nồi hơi
Trái tim của mỗi xưởng sản xuất là chiếc nồi tráng hơi nước cổ truyền được đun bằng than củi hoặc trấu. Miệng nồi được căng phẳng bằng một lớp vải mỏng dệt từ sợi tự nhiên, xung quanh chằng kín để hơi nước sôi sùng sục bên dưới bốc lên đều khắp bề mặt vải. Người thợ ngồi trước bếp lò, tay phải cầm gáo dừa múc lượng bột vừa đủ đổ lên mặt vải, tay trái thoăn thoắt dùng đáy gáo láng tròn đều theo chiều kim đồng hồ.
Động tác láng bánh phải dứt khoát, nhanh gọn để lớp bột dàn đều mỏng manh từ tâm ra mép bánh mà không bị chỗ dày chỗ mỏng. Ngay sau khi láng bột, nắp vung hình chóp nón được đậy kín lại trong khoảng mười lăm đến hai mươi giây để hơi nước làm chín bánh. Khi mở vung ra, chiếc bánh đã phồng nhẹ, tỏa hương thơm ngào ngạt của gia vị và vừng chín. Người thợ dùng một thanh tre mỏng dẹp khéo léo luồn dưới mép bánh, nâng chiếc bánh mềm mại đặt nhẹ nhàng lên tấm phên nứa bên cạnh.
Nghệ thuật phơi sấy đón nắng gió tự nhiên vùng Lường
Sau khi trải kín bánh lên phên, các phên bánh được nhanh chóng mang ra giàn phơi ngoài trời để đón nhận ánh nắng mặt trời và ngọn gió sông Lam mát rượi. Kỹ thuật tráng bánh thủ công luôn gắn liền với nghệ thuật phơi sấy tự nhiên. Người thợ phải liên tục dõi theo cường độ nắng và độ ẩm không khí để đảo mặt phên kịp thời. Nếu nắng quá gắt, bánh sẽ bị khô giòn quá nhanh dẫn đến nứt nẻ; nếu trời râm mát hay ẩm ướt, bánh sẽ bị dai và mất đi độ giòn rụm vốn có.
Thông thường, dưới ánh nắng vàng ươm của vùng đất Nghệ An, bánh chỉ cần phơi từ hai đến ba tiếng là đã se khô hoàn hảo. Bánh đạt chuẩn sau khi phơi có độ dẻo dai nhất định, các hạt vừng đen bám chặt vào cốt bánh trắng ngà, phẳng phiu và không hề bị cong vênh mép. Bánh sau đó được bóc khỏi phên, xếp thành từng chục chiếc ngay ngắn và đóng gói kín để tránh hút ẩm.
Bếp than hồng làm bừng nở hương thơm nồng đượm
Cách thưởng thức chiếc bánh đa chuẩn mực nhất là nướng trên bếp than hoa đỏ rực. Khi đặt chiếc bánh đa thô lên vỉ nướng, người cầm vỉ phải lật trở liên tục và đều tay để nhiệt lượng từ than hồng lan tỏa khắp hai mặt bánh. Dưới tác động của nhiệt độ cao, hạt vừng đen lách tách nổ nhẹ, cốt bánh gạo phồng rộp lên tạo thành những nốt phồng xốp giòn tan.
Hương thơm cay nồng của hạt tiêu sọ, vị bùi béo của vừng đen hòa quyện cùng vị ngọt của bột gạo chín tạo nên một mùi thơm quyến rũ lan tỏa khắp gian phòng. Chiếc bánh khi bẻ ra phát ra tiếng kêu giòn tan vui tai, từng miếng bánh xốp nhẹ đưa vào miệng tan biến trong vị béo bùi và cay the nơi đầu lưỡi. Bánh đa nướng là thức quà ăn kèm hoàn hảo, sánh đôi cùng món cá mát sông Giăng nướng than hoa, tô cháo lươn Nghệ An nóng hổi hay đĩa hến sông Lam xào xúc bánh đa ngọt lịm phù sa.

Sức sống di sản và định hướng phát triển làng nghề bánh đa Vĩnh Đức
Bước vào nhịp sống hiện đại, làng nghề bánh đa Vĩnh Đức không chỉ gìn giữ vẹn nguyên những giá trị truyền thống mà còn chủ động đổi mới quy trình, mở rộng thị trường tiêu thụ để đưa thức quà quê xứ Nghệ vươn xa trên bản đồ ẩm thực trong nước và quốc tế.
Hành trình vươn tầm sản phẩm OCOP ba sao chất lượng
Để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ ngày càng lớn của thị trường, nhiều cơ sở sản xuất tại khối 10 thị trấn Đô Lương đã mạnh dạn đầu tư máy móc hiện đại như máy xay bột công suất lớn, máy tráng bánh tự động và nhà sấy bánh bằng năng lượng mặt trời khép kín. Việc ứng dụng công nghệ giúp nâng cao năng suất sản xuất lên hàng vạn chiếc bánh mỗi ngày, đồng thời kiểm soát nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về vệ sinh an toàn thực phẩm.
Nhờ nỗ lực không ngừng nghỉ của chính quyền và người dân địa phương, sản phẩm bánh đa vừng Đô Lương xuất xứ từ làng Vĩnh Đức đã chính thức được công nhận đạt chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh. Bao bì sản phẩm được thiết kế chỉn chu, có tem truy xuất nguồn gốc rõ ràng, giúp chiếc bánh đa mộc mạc đường hoàng bước vào hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại lớn tại Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và theo chân kiều bào xuất khẩu sang thị trường các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức và Hoa Kỳ.
Lan tỏa hồn cốt văn hóa ẩm thực dân gian xứ Nghệ
Bên cạnh những lò gốm đất nung mộc mạc tại làng gốm nồi đất Trù Sơn, làng nghề bánh đa ở Vĩnh Đức là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của di sản ẩm thực dân gian xứ Nghệ. Chiếc bánh đa nhỏ bé không đơn thuần là món ăn chơi dân dã mà còn chứa đựng cả tấm lòng thơm thảo, đức tính cần mẫn và tình yêu quê hương da diết của người lao động.
Đồng hành cùng sự phát triển bền vững của các giá trị bản sắc địa phương, cổng thông tin Nghệ An NSSC luôn tích cực giới thiệu và quảng bá nét đẹp của các làng nghề truyền thống tới cộng đồng khởi nghiệp và du khách bốn phương. Sự kết hợp giữa gìn giữ bí quyết chế tác cổ truyền với tư duy đổi mới sáng tạo trong xây dựng thương hiệu chính là chìa khóa giúp làng nghề thích ứng linh hoạt trong kỷ nguyên số.
Trải qua ba trăm năm thăng trầm, ngọn lửa hồng rực sáng trong mỗi gian bếp của làng nghề bánh đa Vĩnh Đức vẫn đều đặn bừng lên mỗi sớm mai. Từng mẻ bánh đa vừng đen giòn rụm bay đi muôn phương mang theo hương vị mặn mòi của phù sa sông Lam, tiếp tục thắp sáng niềm tự hào về một làng nghề truyền thống kiên cường và giàu bản sắc trên mảnh đất Nghệ An anh hùng.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Nghệ An.
Bài liên quan
Làng nghề mây tre đan Nghi Thái - Bàn tay tài hoa đan dệt hồn quê xứ Nghệ
Làng nghề mây tre đan Nghi Thái tại huyện Nghi Lộc, Nghệ An nổi tiếng với nghề đan lát mây tre truyền thống, kết tinh bàn tay khéo léo của người dân xứ Nghệ.
Lễ hội Hang Bua - Bản sắc văn hóa người Thái miền Tây xứ Nghệ
Lễ hội Hang Bua tại xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu là hội xuân cổ truyền của đồng bào Thái Nghệ An với lễ cúng thần núi, khắc luống cồng chiêng và hát Nhuôn.
Lễ hội đền Quả Sơn - Di sản văn hóa ngàn năm bên dòng sông Lam
Lễ hội đền Quả Sơn tại xã Bồi Sơn, huyện Đô Lương là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh Uy Minh Vương Lý Nhật Quang với lễ rước thủy trên sông Lam.



