Nước mắm Vạn Phần - Danh tiếng mắm cốt nhĩ tiến vua bên cửa biển Lạch Vạn
NSSC Nghệ AnĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Trên dải đất ven biển huyện Diễn Châu đầy nắng gió, tiếng sóng vỗ bờ hòa cùng mùi hương mặn mòi tỏa ra từ những nhà thùng gỗ lớn đã trở thành ký ức văn hóa sâu đậm của nhiều thế hệ cư dân. Vượt qua thử thách của thời gian từ thuở gánh mắm trẩy kinh kỳ xưa kia, nước mắm Vạn Phần ngày nay tiếp tục khẳng định vị thế một di sản nghề biển tiêu biểu trên bản đồ đặc sản truyền thống Việt Nam.
Lịch sử trăm năm của nước mắm Vạn Phần nơi cửa Lạch Vạn
Danh tiếng của nghề chế biến nước mắm tại vùng biển Diễn Châu được bồi đắp suốt hàng trăm năm lịch sử gắn liền với điều kiện tự nhiên ưu đãi của vùng cửa sông ven biển. Từ một nghề mưu sinh dân dã của ngư dân, sản vật nơi đây đã vươn lên trở thành cống phẩm lưu danh trong các bộ địa chí cổ của dân tộc.
Địa thế vùng cửa biển Lạch Vạn và xứ Kẻ Vạn xưa
Không gian văn hóa sản sinh ra dòng mắm trứ danh này nằm tại tổng Vạn Phần xưa, dân gian thường gọi thân thuộc là xứ Kẻ Vạn, nay thuộc địa bàn các xã ven biển Diễn Vạn, Diễn Ngọc, Diễn Bích và Diễn Kim của huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Đây là khu vực hạ lưu nơi dòng sông Bùng uốn lượn qua vùng đồng bằng trù phú rồi đổ ra biển Đông tại cửa biển Lạch Vạn, nằm không xa quần thể di tích tâm linh đền Cuông Diễn Châu dưới chân núi Mộ Dạ.
Địa hình cửa lạch nửa kín nửa mở cùng thềm lục địa thoải nhẹ, giàu phù sa hữu cơ đã biến vùng biển trước cửa Lạch Vạn thành bãi đẻ và kiếm ăn lý tưởng của hàng chục loài cá nổi. Từ thế kỷ XVII, cư dân Kẻ Vạn đã nổi tiếng khắp vùng Bắc Trung Bộ với sự kết hợp nhịp nhàng giữa ba nghề truyền thống gắn chặt với biển cả gồm nghề đánh bắt hải sản, nghề làm muối phơi cát và nghề chế biến nước mắm. Nếu vùng đất Diễn Châu có làng rèn Nho Lâm Diễn Châu đại diện cho tinh hoa nghề thủ công kim khí, thì vùng ven cửa Lạch Vạn lại trở thành trung tâm giao thương sầm uất trên bến dưới thuyền của nghề chế biến thủy sản cổ truyền.
Danh tiếng phẩm vật tiến vua trong sử sách triều Nguyễn
Chất lượng vượt trội của những giọt mắm cốt vùng Kẻ Vạn từ lâu đã vượt khỏi ranh giới làng xã để đi vào kho tàng ca dao tục ngữ và sử liệu chính thống của quốc gia. Trong bộ địa chí Đại Nam nhất thống chí do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn vào thế kỷ XIX, khi ghi chép về các thổ sản và vật phẩm quý của tỉnh Nghệ An, các sử thần đã khẳng định ngắn gọn mà chuẩn xác rằng nước mắm sản xuất ở cửa Vạn Phần là ngon hơn cả. Thời phong kiến, những mẻ mắm cốt nhĩ đầu tiên rút ra từ đáy thùng gỗ luôn được tuyển chọn kỹ lưỡng để đưa vào danh mục phẩm vật tiến cung triều đình Huế.
Trong đời sống dân gian, hình ảnh những đoàn thuyền buôn và những gánh hàng từ cửa Lạch Vạn ngược xuôi giao thương khắp kinh thành Thăng Long hay Phú Xuân đã được khắc họa sinh động qua câu phương ngôn truyền tụng bao đời về mảnh đất Vạn Phần chỉ cần vài thùng mắm quý đã đủ hành trang trẩy một chuyến kinh kỳ. Bước sang thời kỳ hiện đại, truyền thống ấy tiếp tục được kế thừa thông qua sự thành lập Trạm Hải sản Diễn Châu vào năm 1947 và sau này phát triển thành các doanh nghiệp cùng hợp tác xã làng nghề quy mô lớn, đưa nước mắm Vạn Phần vươn tới những thị trường quốc tế có tiêu chuẩn kiểm định khắt khe.
| Tiêu chí bách khoa | Thông tin đặc trưng của đặc sản nước mắm Vạn Phần |
|---|---|
| Không gian di sản | Vùng tổng Vạn Phần xưa (xứ Kẻ Vạn), các xã Diễn Ngọc, Diễn Vạn, Diễn Bích ven cửa Lạch Vạn, huyện Diễn Châu |
| Ghi chép sử liệu | Được bộ địa chí Đại Nam nhất thống chí triều Nguyễn tôn vinh là nước mắm ngon nhất vùng Nghệ An |
| Nguyên liệu cốt lõi | Cá cơm tươi nguyên chất (cá cơm than, cá cơm sọc) đánh bắt trong ngày và muối biển lưu kho dài hạn |
| Dụng cụ ủ chượp | Hệ thống thùng gỗ lớn niềng dây thừng kết hợp các dãy chum sành và bể chượp phơi nắng ngoài trời |
| Chu kỳ lên men | Kéo dài từ 12 đến 24 tháng thông qua kỹ thuật gài nén và đảo náo tuần hoàn nước bổi liên tục |
| Giá trị chứng nhận | Đạt chứng nhận sản phẩm OCOP tiêu biểu tỉnh Nghệ An và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc tế HACCP |
Nguồn nguyên liệu tự nhiên cấu thành nước mắm Vạn Phần
Để duy trì được phẩm chất mắm tiến vua suốt nhiều thế kỷ, các thế hệ nghệ nhân tại vùng cửa Lạch Vạn luôn đặt ra những quy chuẩn nghiêm ngặt ngay từ khâu chọn lọc đầu vào. Sự hòa quyện giữa nguồn lợi thủy sản tươi ngon và hạt muối kết tinh dưới nắng lửa miền Trung chính là nền tảng tạo nên vị ngọt thanh tao không thể trộn lẫn.

Cá cơm tươi nguyên chất đánh bắt trong ngày tại biển Nghệ
Nguyên liệu chủ đạo tạo nên danh tiếng nước mắm Vạn Phần là nguồn cá cơm tươi nguyên chất, đặc biệt là giống cá cơm than, cá cơm đỏ và cá cơm trắng đánh bắt trực tiếp tại ngư trường Diễn Châu và vùng biển Nghệ An. Theo nhịp sinh học của biển cả, đàn cá cơm xuất hiện quanh năm nhưng đạt chất lượng thịt béo ngậy và hàm lượng đạm cao nhất vào vụ cá nam từ tháng ba đến tháng tám âm lịch, khi thời tiết biển êm và nguồn thức ăn tự nhiên dồi dào.
Các đội thuyền đánh bắt của ngư dân vùng Lạch Vạn thường ra khơi từ chiều hôm trước và cập bến cá Diễn Ngọc, Diễn Bích ngay vào rạng sáng hôm sau. Nhờ khoảng cách từ ngư trường về tới nhà chượp rất gần, cá cơm giữ được độ tươi nguyên tuyệt đối mà không cần sử dụng đá lạnh bảo quản. Ngay tại sân xưởng, những người thợ lành nghề nhanh tay sàng lọc, nhặt sạch các loại cá tạp hay tôm tép lẫn vào lưới để đảm bảo khi đưa vào chượp chỉ có thuần một giống cá cơm đồng đều về kích cỡ, giúp quá trình phân giải protein diễn ra đồng nhất trong suốt chu kỳ ủ.
Muối hạt tinh khiết kết tinh từ đồng muối ven biển
Song hành cùng con cá cơm tươi là hạt muối biển được làm ra từ chính những cánh đồng muối truyền thống vùng Diễn Châu như Diễn Vạn, Diễn Kim. Phương pháp làm muối phơi cát cổ truyền của diêm dân xứ Nghệ giúp nước biển ngấm qua lớp cát mịn phơi nắng rồi mới dẫn vào ô kết tinh, tạo ra những hạt muối giàu khoáng chất vi lượng tự nhiên của vùng cửa biển.
Trước khi đem trộn cùng cá tươi, muối nguyên liệu bắt buộc phải trải qua quá trình lưu kho tối thiểu từ 12 tháng trở lên trong các nhà kho khô ráo, nền cao. Trong suốt một năm lưu trữ, các thành phần muối tạp có tính hút ẩm mạnh như muối magie và canxi tự động tan chảy và thoát ra ngoài theo rãnh tiêu nước, giúp hạt muối trở nên khô ráo, sắc trắng đục tự nhiên và khi nếm thử chỉ còn vị mặn dịu nhẹ nơi đầu lưỡi. Việc kiên trì sử dụng muối già lưu kho giúp chượp cá chín êm và không để lại dư vị đắng chát trong thành phẩm cuối cùng.
Quy chuẩn ủ chượp thùng gỗ tạo nên nước mắm Vạn Phần
Trái tim của nghề làm mắm tại vùng đất Kẻ Vạn nằm ở kỹ thuật ủ chượp cổ truyền được gìn giữ qua nhiều thế hệ thợ cả. Dưới mái nhà chượp thoáng khí hoặc ngoài sân phơi ngập tràn ánh nắng, từng mẻ cá muối trải qua cuộc biến đổi sinh học kỳ diệu suốt gần hai năm ròng rã để chắt lọc nên tinh túy của biển khơi.
Nguyên lý gài nén trong thùng gỗ và chum sành lớn
Sau khi cá cơm tươi được trộn đều với muối lưu kho theo tỷ lệ chuẩn mực từ ba phần cá một phần muối đến bốn phần cá một phần muối, hỗn hợp chượp được đưa vào hệ thống thùng gỗ ủ chượp cỡ lớn hoặc các dãy chum sành truyền thống. Những chiếc thùng gỗ tại Vạn Phần được đóng ghép tỉ mỉ từ các loại gỗ chịu mặn và không tiết nhựa mùi lạ như gỗ bời lời hay gỗ vên vên, bên ngoài niềng chặt bằng những vòng dây thừng bện lớn để chịu được áp lực giãn nở của hàng tấn cá muối bên trong.
Khi chượp đã đầy thùng, người thợ tiến hành phủ lên bề mặt một lớp muối hạt dày tạo màng ngăn vi khuẩn xâm nhập, sau đó đặt hệ thống vỉ đan bằng nan tre già rồi dùng các thanh gỗ ngang và đá tảng gài nén chặt xuống. Ở đáy mỗi thùng gỗ đều được thiết kế một lỗ lù nhỏ lót lớp vỏ trấu sạch kết hợp chổi rơm cùng sợi xơ thực vật đóng vai trò như bộ lọc cơ học tự nhiên, đảm bảo khi rút nước mắm ra hoàn toàn trong vắt mà không bị lẫn xác cá.

Chu kỳ phơi nắng đảo náo chiết rút nước mắm đầu nỏ
Song song với hệ thống thùng gỗ đặt trong nhà tôn sáng để ủ chượp gài nén tĩnh, các cơ sở truyền thống tại Diễn Châu còn duy trì các sân chum sành và bể chượp ngoài trời áp dụng quy trình đảo náo truyền thống đón nắng gió tự nhiên. Hàng ngày, khi mặt trời lên cao cùng luồng gió biển thổi mạnh, người thợ mở nắp chum và dùng bàn khuấy gỗ đảo đều khối chượp hoặc rút nước bổi từ đáy thùng bơm tưới ngược lên bề mặt hàng trăm lần trong suốt 12 đến 24 tháng.
Chính sự luân chuyển liên tục của dịch đạm kết hợp với nhiệt năng tự nhiên của nắng miền Trung giúp enzyme protease tiếp xúc tối đa với từng thớ thịt cá, phân cắt hoàn toàn chuỗi polypeptide thành axit amin tự do và tạo nên hương thơm chín đằm đặc trưng. Khi chượp đã ngấu chín hoàn toàn, những giọt mắm cốt nguyên chất đầu tiên chảy ra từ vòi lù được gọi trang trọng là nước mắm đầu nỏ. Phẩm chất của dòng mắm quý này được nhận diện qua các tiêu chuẩn cảm quan khắt khe:
- Màu sắc tự nhiên quyến rũ: Nước mắm sánh trong, ánh sắc vàng rơm óng ả hoặc màu nâu đỏ cánh gián tự nhiên như hổ phách.
- Hương thơm chín ngấu dịu nhẹ: Tỏa mùi thơm nồng ấm của đạm cá lên men tự nhiên, không gắt nồng và lưu hương rất lâu sau khi thưởng thức.
- Vị ngọt hậu sâu lắng: Vị mặn thanh thoát mở đầu nhẹ nhàng rồi nhanh chóng chuyển hóa thành vị ngọt đằm của axit amin tự nhiên đọng lại nơi vòm họng.
- Giá trị dinh dưỡng nguyên bản: Giàu đạm tổng hợp, đạm axit amin cùng các vi chất tự nhiên từ cá biển, hoàn toàn không chứa chất bảo quản hay phụ gia tạo ngọt.
Giá trị văn hóa ẩm thực và di sản của nước mắm Vạn Phần
Không chỉ là niềm tự hào về kỹ thuật chế biến thủ công, sản vật của vùng cửa biển Lạch Vạn còn gắn kết mật thiết với đời sống văn hóa tâm linh và bản sắc ẩm thực của cư dân xứ Nghệ. Mỗi dịp xuân về hay mùa lễ hội, hương vị mắm truyền thống lại hiện diện trang trọng như sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại.
Đặc trưng hương vị mắm cốt trong bữa cơm xứ Nghệ
Trong văn hóa ẩm thực của người dân Nghệ An, nước mắm Vạn Phần đóng vai trò là linh hồn tạo nên sự tròn vị cho vô số món ngon bản địa. Một bát mắm đầu nỏ nguyên chất vắt thêm vài giọt chanh tươi và lát ớt cay nồng là thức chấm tuyệt hảo nâng tầm hương vị cho đĩa bánh mướt Diễn Châu tráng mỏng nóng hổi mỗi buổi sớm mai. Khi chế biến các món đặc sản trứ danh như cháo lươn Nghệ An hay tẩm ướp thịt thăn bê làm món giò bê Nam Đàn, vài thìa mắm cốt nhĩ vùng biển Diễn Châu giúp đánh thức mùi thơm của hành tăm, hạt tiêu và tạo độ ngọt đậm đà tự nhiên.
Bát nước mắm cốt sóng sánh đặt cạnh đĩa nhút Thanh Chương Nghệ An giòn thanh trong mâm cơm gia đình đã trở thành biểu tượng cho lối sống giản dị, chân chất nhưng giàu tình nghĩa của người dân vùng đất Hồng Lam. Đặc biệt, trong các dịp lễ tế truyền thống của ngư dân ven biển như lễ hội đền Cuông tại huyện Diễn Châu hay không gian tín ngưỡng cầu ngư cổ kính tại đền Cờn Nghệ An, những bình nước mắm cốt đầu mùa tinh khiết nhất luôn được bà con thành kính dâng lên bậc tiền nhân và thần biển để tạ ơn mùa màng bội thu, sóng yên biển lặng.
Bảo tồn nghề cổ truyền gắn với tiêu chuẩn chất lượng
Bước vào kỷ nguyên hội nhập, làng nghề và các đơn vị chế biến tại vùng Vạn Phần đã chủ động kết hợp phương pháp ủ chượp thùng gỗ truyền thống với quy trình kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm hiện đại theo tiêu chuẩn quốc tế HACCP và ISO. Nhiều dòng sản phẩm mắm cốt nhĩ độ đạm cao của địa phương đã được công nhận đạt chuẩn OCOP tỉnh Nghệ An, trở thành đại sứ văn hóa ẩm thực của tỉnh nhà tại các hội chợ và triển lãm lớn. Trong hệ thống cơ sở dữ liệu di sản địa phương do chuyên trang Nghệ An NSSC tổng hợp, nghề làm mắm cổ truyền bên cửa Lạch Vạn luôn được định vị là một trụ cột kinh tế di sản tiêu biểu của vùng ven biển Bắc Trung Bộ.
Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng đổi thay, nước mắm Vạn Phần vẫn bền bỉ giữ trọn vẹn cốt cách của thức quà tiến vua từng lưu danh trong sử sách. Sự hòa quyện giữa nguồn cá cơm biển Nghệ, hạt muối trắng tinh khiết và tâm huyết của những người thợ xứ Kẻ Vạn đã làm nên một di sản ẩm thực trường tồn cùng năm tháng.
NSSC Nghệ An
nghean.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Nghệ An.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Nghệ An.
Bài liên quan
Nhút Thanh Chương Nghệ An - Vị chua giòn mộc mạc gói trọn nghĩa tình xứ Nghệ
Nhút Thanh Chương Nghệ An là thức quà dân dã làm từ quả mít non thái sợi ủ muối chua cùng riềng sả ớt, mang vị giòn thanh đậm đà bản sắc vùng đồi xứ Nghệ.
Cam Xã Đoài Nghệ An - Tinh hoa sản vật tiến vua nức tiếng vùng đất Nghi Diên
Cam Xã Đoài Nghệ An là giống cam tiến vua trứ danh tại xã Nghi Diên, huyện Nghi Lộc với lớp vỏ mỏng vàng óng, tép mọng sánh ngọt như mật ong và hương thơm dịu.
Tương Nam Đàn Nghệ An - Hồn cốt chum tương sánh vàng nơi đất học xứ Nghệ
Tương Nam Đàn Nghệ An kết tinh vị ngọt bùi của đậu tương bãi bồi sông Lam cùng mốc nếp ủ lá nhãn, phơi sương nắng gió Lào trong chum sành cổ truyền.



